Battle of Koregaon – 1818 కోరేగావ్ యుద్ధం

పరిచయం

మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలో చరిత్రలో నిలిచిపోయిన ఒక రోజు

Battle of Koregaon – 1818 భారతదేశ చరిత్రలో కొన్ని యుద్ధాలు వాటి పరిమాణం వల్ల కాదు, వాటి ప్రభావం వల్ల చిరస్థాయిగా గుర్తుండిపోతాయి. 1818 జనవరి 1న పూణే సమీపంలోని భీమా నది ఒడ్డున ఉన్న కోరేగావ్ గ్రామం వద్ద జరిగిన కోరేగావ్ యుద్ధం (Battle of Koregaon) అలాంటి యుద్ధాల్లో ఒకటి. ఈ యుద్ధం కేవలం ఒక రోజు మాత్రమే జరిగినప్పటికీ, దాని రాజకీయ, సైనిక, చారిత్రక ప్రభావం చాలా సంవత్సరాల పాటు కనిపించింది. ఒకవైపు మరాఠా సామ్రాజ్యంలోని చివరి పేష్వా బాజీరావు II నాయకత్వంలోని భారీ సైన్యం ఉండగా, మరోవైపు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చెందిన చిన్న దళం కోరేగావ్ గ్రామాన్ని రక్షించడానికి పోరాడింది.

సంఖ్యాపరంగా చూస్తే ఈ యుద్ధం అసమాన పోరాటం. పేష్వా సైన్యం వేలాదిమంది సైనికులతో, అశ్విక దళంతో, ఫిరంగులతో ముందుకు సాగుతుండగా, బ్రిటిష్ దళంలో ఉన్న సైనికుల సంఖ్య చాలా తక్కువ. అయినప్పటికీ వారు రోజంతా తీవ్ర ప్రతిఘటన చూపించారు. ఈ యుద్ధం గురించి తరువాత అనేక రకాల వ్యాఖ్యానాలు వెలువడ్డాయి. కొందరు దీనిని బ్రిటిష్ సైనిక క్రమశిక్షణకు నిదర్శనంగా పేర్కొంటే, మరికొందరు దీనిని మరాఠా సామ్రాజ్య పతనానికి ముందు జరిగిన కీలక సంఘటనగా వివరిస్తారు. ఆధునిక భారతదేశంలో కూడా ఈ యుద్ధానికి సామాజిక, చారిత్రక ప్రాధాన్యం ఉన్నందున ఇది తరచూ చర్చకు వస్తుంది.

అయితే, ఈ యుద్ధాన్ని సరైన రీతిలో అర్థం చేసుకోవాలంటే 1818 జనవరి 1తో కథను ప్రారంభించడం సరిపోదు. దాని వెనుక దాదాపు ఇరవై సంవత్సరాల రాజకీయ పరిణామాలు, మరాఠా సమాఖ్యలో ఏర్పడిన విభేదాలు, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ విస్తరణ విధానం, రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తర్వాత జరిగిన మార్పులు అన్నింటినీ తెలుసుకోవాలి. 1803లో జరిగిన అస్సయే, లాస్వారి వంటి యుద్ధాల తర్వాత బ్రిటిష్ ప్రభావం భారతదేశంలో గణనీయంగా పెరిగింది. అయినప్పటికీ మరాఠా శక్తి పూర్తిగా అంతరించిపోలేదు. పేష్వా బాజీరావు II ఇప్పటికీ మరాఠా రాజకీయాల్లో ప్రధాన స్థానంలో ఉన్నాడు. కానీ బ్రిటిష్‌తో కుదిరిన ఒప్పందాలు, పెరుగుతున్న జోక్యం, అంతర్గత అసంతృప్తి ఆయన అధికారాన్ని క్రమంగా బలహీనపరిచాయి.

1817 నాటికి పరిస్థితి మరోసారి యుద్ధానికి దారితీసింది. ఈసారి అది మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం (1817-1818) రూపంలో ప్రారంభమైంది. ఆ యుద్ధంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ సంఘటనలలో ఒకటే కోరేగావ్ యుద్ధం. ఈ యుద్ధం ఫలితం కేవలం ఒక గ్రామాన్ని రక్షించడం లేదా కోల్పోవడం మాత్రమే కాదు. దీని తరువాత జరిగిన పరిణామాలు మరాఠా సామ్రాజ్య భవిష్యత్తును ప్రభావితం చేశాయి. కొద్ది నెలల్లోనే పేష్వా బాజీరావు II అధికారాన్ని కోల్పోయాడు. దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు భారతదేశ రాజకీయాల్లో కీలక పాత్ర పోషించిన పేష్వా పాలనకు ముగింపు పలికింది. అందువల్ల కోరేగావ్ యుద్ధం భారతదేశ చరిత్రలో కేవలం ఒక యుద్ధం మాత్రమే కాదు; మరాఠా సామ్రాజ్యం చివరి దశను అర్థం చేసుకోవడానికి అత్యంత ముఖ్యమైన సంఘటన కూడా.

Battle of Koregaon – 1818

మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధానికి దారితీసిన నేపథ్యం

కోరేగావ్ యుద్ధం ఎందుకు జరిగింది అనే ప్రశ్నకు సమాధానం తెలుసుకోవాలంటే, కనీసం 1802 నుంచి 1817 వరకు జరిగిన రాజకీయ పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవాలి. ఎందుకంటే 1818లో భీమా నది ఒడ్డున జరిగిన యుద్ధం ఒక్కరోజులో ఏర్పడినది కాదు. దాని వెనుక దాదాపు పదిహేనేళ్ల రాజకీయ ఉద్రిక్తత, అనుమానాలు, ఒప్పందాలు, అధికార పోరాటాలు ఉన్నాయి.

మరాఠా సమాఖ్యలో అంతర్గత విభేదాలు

18వ శతాబ్దం చివరినాటికి మరాఠా సామ్రాజ్యం భారతదేశంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యాలలో ఒకటి. అయితే అది ఒకే రాజు పాలించే రాజ్యం కాదు. మరాఠా సమాఖ్యలో అనేక మంది ప్రభావవంతమైన నాయకులు ఉండేవారు.

వారిలో ప్రధానులు:

1. పేష్వా బాజీరావు II (పూణే)
2. దౌలత్ రావు సింధియా (గ్వాలియర్)
3. యశ్వంతరావు హోల్కర్ (ఇందోర్)
4. రఘుజీ భోంస్లే (నాగ్‌పూర్)
5. గైక్వాడ్ (బరోడా)

వీరు అందరూ మరాఠా సమాఖ్యలో భాగమైనప్పటికీ, పరస్పరం అధికార పోరాటాలు చేసేవారు. ఈ అంతర్గత విభేదాలే తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అవకాశంగా మారాయి.

బస్సేన్ ఒప్పందం (Treaty of Bassein – 1802)

1802లో పేష్వా బాజీరావు II, యశ్వంతరావు హోల్కర్ చేతిలో ఓడిపోయి పూణేను విడిచి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. తన అధికారాన్ని తిరిగి పొందడానికి ఆయన బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సహాయం కోరాడు. దీంతో 1802 డిసెంబర్ 31న బస్సేన్ ఒప్పందం కుదిరింది.

ఈ ఒప్పందం ప్రకారం:

1. బ్రిటిష్ సైన్యం పేష్వాకు రక్షణ కల్పించాలి.
2. ప్రతిగా పేష్వా బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని తన రాజ్యంలో ఉంచుకోవాలి.
3. విదేశీ శక్తులతో బ్రిటిష్ అనుమతి లేకుండా ఒప్పందాలు చేయకూడదు.
4. కొన్ని భూభాగాలను బ్రిటిష్‌కు అప్పగించాలి.

ఈ ఒప్పందాన్ని మరాఠా నాయకులలో చాలామంది తమ స్వాతంత్ర్యానికి అవమానంగా భావించారు.

రెండో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం ప్రభావం

బస్సేన్ ఒప్పందాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ సింధియా, భోంస్లే బ్రిటిష్‌తో యుద్ధం ప్రారంభించారు. అదే రెండో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం (1803-1805).

ఈ యుద్ధంలో:

1. అస్సయే
2. లాస్వారి
3. ఆర్గావ్
4. ఢిల్లీ
5. ఆగ్రా

వంటి ప్రధాన యుద్ధాలలో బ్రిటిష్ విజయం సాధించారు. దీంతో మరాఠా సమాఖ్య బలహీనపడింది. అయితే పేష్వా బాజీరావు II మాత్రం బ్రిటిష్ సహాయంతో తిరిగి పూణేలో అధికారంలో కొనసాగాడు.

బ్రిటిష్ జోక్యం పెరగడం

యుద్ధం ముగిసిన తరువాత పేష్వా అధికారికంగా పాలకుడే అయినప్పటికీ, ఆయన స్వేచ్ఛ క్రమంగా తగ్గిపోయింది. పూణేలో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ (Resident) రాజకీయ వ్యవహారాల్లో ఎక్కువగా జోక్యం చేసుకోవడం ప్రారంభించాడు. పేష్వా తీసుకునే అనేక నిర్ణయాలు కూడా బ్రిటిష్ అనుమతిపైనే ఆధారపడే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఇది బాజీరావు IIకి తీవ్ర అసంతృప్తి కలిగించింది.

పేష్వా అసంతృప్తి పెరగడం

1810ల నాటికి బాజీరావు II ఒక విషయం స్పష్టంగా గ్రహించాడు. తాను పేరు మాత్రమే పాలకుడు. నిజమైన ప్రభావం మాత్రం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీదే. ఈ పరిస్థితిని మార్చాలని ఆయన రహస్యంగా ప్రయత్నించడం ప్రారంభించాడు. మరాఠా నాయకులతో మళ్లీ సంబంధాలు పెంచుకునేందుకు ప్రయత్నించాడు. బ్రిటిష్ ప్రభావాన్ని తగ్గించే అవకాశాల కోసం ఎదురుచూశాడు.

పిండారీల సమస్య

అదే సమయంలో మధ్య భారతదేశంలో పిండారీలు (Pindaris) అనే సాయుధ దోపిడీ దళాలు అనేక ప్రాంతాలపై దాడులు చేస్తున్నాయి.వారు ఏ ఒక్క రాజ్యానికి చెందినవారు కాదు. అవకాశం దొరికిన చోట దోపిడీలు, దాడులు చేసేవారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఈ సమస్యను కారణంగా చూపుతూ మధ్య భారతదేశంలో భారీ సైన్యాన్ని సమీకరించడం ప్రారంభించింది. అయితే చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, పిండారీలను అణచివేయడం మాత్రమే కాకుండా, మరాఠా శక్తిని పూర్తిగా బలహీనపరచడం కూడా బ్రిటిష్ లక్ష్యాలలో ఒకటి.

1817లో ఉద్రిక్త పరిస్థితి

1817 నాటికి ఇరువైపులా అనుమానాలు పెరిగాయి.

1. బ్రిటిష్ సైన్యం పెద్దఎత్తున కదులుతోంది.
2. పేష్వా కూడా తన సైన్యాన్ని బలోపేతం చేస్తున్నాడు.
3. పరస్పర నమ్మకం పూర్తిగా దెబ్బతింది.

చివరకు చిన్న ఉద్రిక్తతలు పెద్ద యుద్ధానికి దారితీశాయి.

మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం ప్రారంభం

1817 నవంబర్ 5న, పూణే సమీపంలోని ఖడ్కీ (Kirkee/Khadki) వద్ద పేష్వా బాజీరావు II సైన్యం బ్రిటిష్ దళాలపై దాడి చేసింది. ఇదే మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధానికి అధికారిక ఆరంభంగా పరిగణించబడుతుంది. ఖడ్కీ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ విజయం సాధించడంతో పేష్వా పూణేను విడిచి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. కానీ ఆయన లొంగిపోలేదు. తనతో ఉన్న వేలాది అశ్విక దళం, కాల్బలంతో దక్షిణ దక్కన్ ప్రాంతంలో తిరుగుతూ మరోసారి బలమైన దాడి చేసే అవకాశం కోసం ఎదురుచూశాడు. కొన్ని వారాల తరువాత ఆయన దృష్టి భీమా నది ఒడ్డున ఉన్న చిన్న గ్రామం కోరేగావ్ వైపు మళ్లింది. అక్కడికి వెళ్తున్న బ్రిటిష్ దళాన్ని అడ్డుకోవాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. 1818 జనవరి 1న చరిత్రలో నిలిచిపోయిన కోరేగావ్ యుద్ధం ప్రారంభం కానుంది.

కోరేగావ్ యుద్ధం – యుద్ధభూమి పరిస్థితి, ఇరుపక్షాల సైన్యాల బలం, కోరేగావ్ గ్రామానికి బ్రిటిష్ దళం చేరుకోవడం

1817 నవంబర్‌లో ఖడ్కీ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన తరువాత కూడా పేష్వా బాజీరావు II తన పోరాటాన్ని ఆపలేదు. ఆయన తనతో ఉన్న భారీ అశ్విక దళం, కాల్బలం, ఫిరంగులతో దక్కన్ ప్రాంతంలో తిరుగుతూ బ్రిటిష్ సైన్యంపై దాడి చేసే సరైన అవకాశాన్ని వెతుకుతున్నాడు. మరోవైపు, పూణేను స్వాధీనం చేసుకున్న బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, పేష్వా కదలికలను నిరంతరం గమనిస్తోంది. చిన్నచిన్న దళాలను వేర్వేరు దిశల్లో పంపించి ఆయనను చుట్టుముట్టే ప్రయత్నం చేసింది. ఈ పరిస్థితుల్లో 1817 డిసెంబర్ చివరి వారంలో భీమా నది పరిసర ప్రాంతాలు అకస్మాత్తుగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక ప్రాంతంగా మారాయి.

కోరేగావ్ గ్రామం ఎక్కడ ఉంది?

కోరేగావ్ (ప్రస్తుతం Koregaon Bhima) మహారాష్ట్రలోని పూణే జిల్లాలో, భీమా నది ఒడ్డున ఉన్న ఒక చిన్న గ్రామం. 1818లో ఇది సాధారణ వ్యవసాయ గ్రామమే. అయితే దీనికి ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. పూణే నుంచి అహ్మద్‌నగర్ వైపు వెళ్లే మార్గంలో ఇది వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన ప్రదేశం. ఈ గ్రామాన్ని నియంత్రిస్తే చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలపై కదలికలను గమనించడం సులభమయ్యేది. అందుకే ఇరుపక్షాలు కూడా దీనికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చాయి.

బ్రిటిష్ దళం ఎందుకు బయలుదేరింది?

ఆ సమయంలో సిరూర్ (Seroor/Sirur) ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చెందిన ఒక దళం మోహరించబడి ఉంది. పేష్వా సైన్యం పూణే ప్రాంతంలో సంచరిస్తోందని సమాచారం అందడంతో, అక్కడి దళాన్ని వెంటనే ముందుకు పంపాలని నిర్ణయించారు. ఈ దళానికి నాయకత్వం కెప్టెన్ ఫ్రాన్సిస్ ఫ్రెడరిక్ స్టాంటన్ (Captain Francis Frederick Staunton) వహించాడు. 1817 డిసెంబర్ 31 రాత్రి ఆయన తన దళంతో సిరూర్ నుంచి కోరేగావ్ వైపు ప్రయాణం ప్రారంభించాడు.

కెప్టెన్ స్టాంటన్ దళం బలం

చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, స్టాంటన్‌తో వచ్చిన దళంలో సుమారు 800 నుంచి 900 మంది ఉన్నారు.

వారిలో:

1. బొంబాయి నేటివ్ ఇన్ఫెంట్రీకి చెందిన భారతీయ సిపాయిలు,
2. కొద్దిమంది యూరోపియన్ సైనికులు,
3. కొంతమంది అశ్విక దళ సైనికులు,
4. రెండు చిన్న ఫిరంగులు ఉన్నాయి.

ఈ దళం భారీ యుద్ధం కోసం కాదు; అవసరమైతే పూణేలోని బ్రిటిష్ దళాలకు సహాయం చేయడానికి పంపబడింది. స్టాంటన్‌కు ముందున్న అసలు పరిస్థితి గురించి పూర్తి సమాచారం లేదు.

పేష్వా సైన్యం బలం

ఇదే సమయంలో పేష్వా బాజీరావు II సమీప ప్రాంతంలో భారీ సైన్యంతో ఉన్నాడు. చారిత్రక ఆధారాల్లో సంఖ్యలు మారుతూ ఉన్నప్పటికీ, సాధారణంగా ఈ అంశాలపై ఎక్కువమంది చరిత్రకారుల మధ్య ఏకాభిప్రాయం ఉంది:

1. అశ్విక దళం: సుమారు 20,000 మంది
2. కాల్బలం: సుమారు 8,000 మంది
3. ఫిరంగులు: అనేక భారీ, తేలికపాటి గన్‌లు

అయితే ఈ మొత్తం సైన్యం ఒకేసారి కోరేగావ్ గ్రామంలో యుద్ధంలో పాల్గొనలేదు. యుద్ధం వివిధ దశల్లో వేర్వేరు దళాలు రంగంలోకి దిగాయి. ఈ విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవడం చాలా ముఖ్యం.

బ్రిటిష్ దళానికి ఎదురైన తొలి షాక్

1818 జనవరి 1 ఉదయం స్టాంటన్ దళం కోరేగావ్ సమీపానికి చేరుకుంది. అక్కడికి చేరుకున్న వెంటనే ఒక ఆశ్చర్యకరమైన విషయం తెలిసింది. గ్రామం చుట్టూ పేష్వా సైన్యం భారీ సంఖ్యలో ఉంది. దూరంగా గుర్రపు దళాలు కనిపిస్తున్నాయి. మరింత దూరంలో పేష్వా శిబిరం ఉంది. ఈ పరిస్థితిని చూసిన స్టాంటన్‌కు వెనక్కి వెళ్లే అవకాశం దాదాపు లేకుండా పోయింది. వెనక్కి తిరిగినా పేష్వా అశ్విక దళం వెంటాడే ప్రమాదం ఉంది. అందువల్ల ఆయన వెంటనే కోరేగావ్ గ్రామంలోనే రక్షణాత్మక స్థానం ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయించాడు.

గ్రామంలో రక్షణ ఏర్పాట్లు

స్టాంటన్ తన సైనికులను గ్రామంలోని రాతి గోడలు, ఇళ్లు, దేవాలయాల చుట్టూ మోహరించాడు. రెండు ఫిరంగులను కీలక ప్రదేశాల్లో ఉంచాడు. కాల్బలాన్ని చిన్న చిన్న దళాలుగా విభజించి గ్రామంలోని వేర్వేరు ప్రాంతాలను కాపాడేలా ఏర్పాటు చేశాడు. ఇది ఒక తెలివైన నిర్ణయం. బహిరంగ మైదానంలో పోరాడితే చిన్న బ్రిటిష్ దళం త్వరగా ఓడిపోయే అవకాశం ఉండేది. కానీ గ్రామంలోని ఇరుకైన వీధులు, రాతి గోడలు వారి రక్షణకు కొంత ప్రయోజనం కలిగించాయి.

పేష్వా శిబిరంలో నమ్మకం

పేష్వా సైన్యాధికారులు బ్రిటిష్ దళం చాలా చిన్నదని తెలుసుకున్నారు. వారి అంచనా ప్రకారం ఈ యుద్ధం కొన్ని గంటల్లోనే ముగిసిపోవాలి. భారీ సంఖ్యలో ఉన్న తమ దళం కోరేగావ్‌ను చుట్టుముట్టి సులభంగా స్వాధీనం చేసుకుంటుందని వారు భావించారు. కానీ తరువాత జరిగిన పరిణామాలు వారి అంచనాలకు పూర్తిగా భిన్నంగా మారాయి.

1818 జనవరి 1 – యుద్ధం ప్రారంభం

సూర్యుడు పైకి ఎగసే సమయానికి పేష్వా దళాలు ముందుకు కదలడం ప్రారంభించాయి. ముందుగా అశ్విక దళం గ్రామాన్ని చుట్టుముట్టింది. తర్వాత కాల్బలం ముందుకు వచ్చింది. కొద్ది క్షణాల్లోనే తుపాకీ కాల్పులు ప్రారంభమయ్యాయి. భీమా నది ఒడ్డున ఉన్న ఆ చిన్న గ్రామం, మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ యుద్ధభూమిగా మారిపోయింది.

కోరేగావ్ యుద్ధం – భీకర పోరాటం ప్రారంభం

1818 జనవరి 1.
ఉదయం సూర్యుడు పూర్తిగా ఉదయించేలోపే కోరేగావ్ గ్రామం చుట్టూ యుద్ధ వాతావరణం ఏర్పడింది. భీమా నది ఒడ్డున దట్టమైన దుమ్ము లేచింది. వేలాది గుర్రాల కాళ్ల శబ్దం, సైనికుల కదలికలు, యుద్ధ డప్పుల ధ్వనితో గ్రామం మొత్తం మార్మోగిపోయింది. గ్రామం లోపల కెప్టెన్ ఫ్రాన్సిస్ ఫ్రెడరిక్ స్టాంటన్ తన చిన్న దళాన్ని చివరివరకు పోరాడేందుకు సిద్ధం చేశాడు. బయట పేష్వా బాజీరావు II సైన్యం భారీ సంఖ్యలో ఉంది. ఈ సమయంలో ఇరువైపులా ఒక విషయం స్పష్టంగా తెలుసు. ఈ యుద్ధంలో వెనక్కి తగ్గినవారే ఓడిపోతారు.

మొదటి దాడి

ఉదయం ప్రారంభమైన కొద్దిసేపటికే పేష్వా సైన్యం గ్రామంపై మొదటి దాడిని ప్రారంభించింది.  ముందుగా కాల్బలం గ్రామం వైపు కదిలింది. అశ్విక దళం గ్రామాన్ని నాలుగు వైపులా చుట్టుముట్టి, బయటకు వెళ్లే మార్గాలను మూసివేసింది. దీంతో స్టాంటన్ దళం పూర్తిగా ఒంటరైంది. ఇక వారికి బయట నుంచి సహాయం వచ్చే అవకాశం కూడా కనిపించలేదు.

గ్రామంలోని ప్రతి ఇల్లు యుద్ధభూమిగా మారింది

బహిరంగ మైదానంలో కాకుండా, ఈ యుద్ధం గ్రామంలోని ఇళ్ల మధ్య, రాతి గోడల దగ్గర, ఇరుకైన వీధుల్లో జరిగింది. ప్రతి గోడ వెనుక సైనికులు దాక్కొని కాల్పులు జరుపుతున్నారు. కొన్ని ఇళ్లను తాత్కాలిక రక్షణ కేంద్రాలుగా మార్చారు. కొన్ని దేవాలయాల గోడలు కూడా రక్షణ కోసం ఉపయోగించబడ్డాయి. దీంతో యుద్ధం చాలా దగ్గర దూరంలో జరిగింది.

బ్రిటిష్ దళం వ్యూహం

స్టాంటన్ తన వద్ద ఉన్న తక్కువ మంది సైనికులను ఒకే చోట నిలబెట్టలేదు. ఆయన వారిని చిన్న చిన్న దళాలుగా విభజించి గ్రామంలోని కీలక ప్రదేశాల్లో నిలిపాడు. దీంతో ఒక ప్రాంతంపై దాడి జరిగినప్పుడు మరో ప్రాంతం నుంచి వెంటనే సహాయం అందే అవకాశం ఏర్పడింది. రెండు చిన్న ఫిరంగులను కూడా గ్రామంలోని ముఖ్యమైన ప్రవేశ మార్గాలను కాపాడేలా ఉంచారు.

పేష్వా సైన్యం వరుస దాడులు

పేష్వా సైనికులు ఒకసారి మాత్రమే దాడి చేయలేదు. వారు పలుమార్లు గ్రామంలోకి చొచ్చుకుపోయే ప్రయత్నం చేశారు. కొన్ని చోట్ల రాతి గోడలను దాటి లోపలికి ప్రవేశించారు. కొన్ని ఇళ్లను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అయితే ప్రతి సారి బ్రిటిష్ దళం ఎదురుదాడి చేసింది. దీంతో గ్రామంలోని ఒకే ప్రాంతం పలుమార్లు చేతులు మారిన సందర్భాలు కూడా జరిగినట్లు సమకాలీన సైనిక నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి.

తీవ్రమైన తుపాకీ కాల్పులు

ఉదయం నుంచి మధ్యాహ్నం వరకు నిరంతర తుపాకీ కాల్పులు కొనసాగాయి. రెండు వైపులా సైనికులు చాలా తక్కువ దూరం నుంచే కాల్పులు జరిపారు. ఈ కారణంగా ఇరువైపులా గాయపడిన వారి సంఖ్య వేగంగా పెరిగింది. కొన్ని సందర్భాల్లో తూటాలు అయిపోవడంతో సైనికులు బేయోనెట్లు, కత్తులతో కూడా పోరాడాల్సి వచ్చింది.

బ్రిటిష్ ఫిరంగుల పరిస్థితి

యుద్ధం ప్రారంభమైన కొద్ది గంటల్లోనే బ్రిటిష్ దళానికి ఉన్న రెండు ఫిరంగుల పరిస్థితి క్లిష్టంగా మారింది. పేష్వా సైన్యం వాటిని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు తీవ్రంగా ప్రయత్నించింది. ఒక దశలో బ్రిటిష్ ఫిరంగులలో ఒకటి శత్రు దళాల చేతికి వెళ్లినట్లు కొన్ని చారిత్రక వర్ణనలు చెబుతాయి. అయితే యుద్ధం కొనసాగుతున్న కొద్దీ పరిస్థితులు మారుతూ ఉండటంతో, గ్రామంలోని పోరాటం మరింత గందరగోళంగా మారింది.

స్టాంటన్ దళం ఎదుర్కొన్న కష్టాలు

మధ్యాహ్నానికి చేరుకునే సరికి స్టాంటన్ దళం తీవ్ర ఒత్తిడికి గురైంది.

1. అనేక మంది సైనికులు మరణించారు.
2. మరికొందరు గాయపడ్డారు.
3. తాగునీటి కొరత ఏర్పడింది.
4. అలసట పెరిగింది.
5. మందుగుండు సామగ్రిని చాలా జాగ్రత్తగా వినియోగించాల్సి వచ్చింది.

అయినప్పటికీ స్టాంటన్ వెనక్కి తగ్గే ఆదేశం ఇవ్వలేదు.

పేష్వా సైన్యానికి ఎదురైన సమస్యలు

సంఖ్యలో చాలా ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ పేష్వా సైన్యానికి కూడా ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి. గ్రామంలోని ఇరుకైన వీధులు భారీ సంఖ్యలో సైనికులను ఒకేసారి ముందుకు పంపడానికి అనుకూలంగా లేవు. అదే సమయంలో రాతి గోడల వెనుక ఉన్న రక్షణ స్థావరాల నుంచి వస్తున్న కాల్పులు ముందుకు కదలడాన్ని కష్టతరం చేశాయి. ఈ కారణంగా వారి సంఖ్యా ఆధిక్యం పూర్తిగా ఉపయోగపడలేదు.

యుద్ధం మరింత రక్తపాతంగా మారింది

మధ్యాహ్నం దాటే సరికి కోరేగావ్ గ్రామం మొత్తం పొగతో కప్పబడిపోయింది. అనేక ఇళ్లకు నష్టం జరిగింది. గాయపడిన సైనికుల అరుపులు, తుపాకీ కాల్పులు, గుర్రాల శబ్దాలు యుద్ధభూమిని భయానకంగా మార్చాయి. అయినా కూడా యుద్ధం ఆగలేదు. ఇరుపక్షాలు కూడా చివరి వరకు పోరాడాలని నిర్ణయించుకున్నాయి.  కోరేగావ్ యుద్ధం ఇప్పుడు తన అత్యంత నిర్ణయాత్మక దశలోకి ప్రవేశిస్తోంది.

కోరేగావ్ యుద్ధం – తుది దశ, పేష్వా సైన్యం వెనక్కి తగ్గడం, యుద్ధం ముగింపు

1818 జనవరి 1 మధ్యాహ్నం దాటేసరికి కోరేగావ్ గ్రామంలో యుద్ధం మరింత భీకరంగా మారింది. ఉదయం నుంచి సాగుతున్న నిరంతర పోరాటంతో ఇరువైపులా సైనికులు తీవ్రంగా అలసిపోయారు. గాయపడిన వారి సంఖ్య పెరుగుతోంది. అయినప్పటికీ ఎవ్వరూ తమ స్థానాలను వదిలిపెట్టడానికి సిద్ధంగా లేరు. ఈ సమయానికి గ్రామంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో యుద్ధం చిన్న చిన్న పోరాటాలుగా విడిపోయింది. ఒక వీధిలో తుపాకీ కాల్పులు జరుగుతుంటే, మరో వీధిలో కత్తులు, బేయోనెట్లతో ఎదురెదురుగా పోరాటం సాగుతోంది.

పేష్వా సైన్యం చివరి ప్రయత్నం

మధ్యాహ్నం తరువాత పేష్వా సైన్యాధికారులు మరోసారి సమన్వయంతో దాడి చేయాలని నిర్ణయించారు. గ్రామాన్ని నాలుగు వైపులా చుట్టుముట్టి, ఒకేసారి అనేక దిశల నుంచి ఒత్తిడి పెంచారు. కొన్ని దళాలు గ్రామం లోపలికి చొచ్చుకెళ్లాయి. మరికొన్ని దళాలు బ్రిటిష్ రక్షణ స్థావరాలపై నిరంతర కాల్పులు జరిపాయి. వారి లక్ష్యం ఒక్కటే- స్టాంటన్ దళాన్ని పూర్తిగా లొంగదీసుకోవడం.

స్టాంటన్ వెనక్కి తగ్గలేదు

ఈ దశలో కెప్టెన్ ఫ్రాన్సిస్ ఫ్రెడరిక్ స్టాంటన్ పరిస్థితి చాలా క్లిష్టంగా ఉంది. అనేక మంది అధికారులు గాయపడ్డారు. సిపాయిల సంఖ్య తగ్గుతోంది. మందుగుండు సామగ్రి కూడా పరిమితంగా మిగిలింది. అయినా ఆయన తన సైనికులకు ఒకే ఆదేశం ఇచ్చాడు. “ఏ పరిస్థితిలోనూ గ్రామాన్ని వదిలిపెట్టకండి.” ఈ నిర్ణయం యుద్ధం చివరి వరకు కొనసాగింది.

పేష్వా బాజీరావు II పరిస్థితిని గమనించడం

యుద్ధం మొత్తం సమయంలో పేష్వా బాజీరావు II స్వయంగా ముందువరుసలో కత్తి పట్టుకుని పోరాడాడని ఆధారాలు లేవు. ఆయన యుద్ధభూమికి సమీపంలోని సురక్షిత ప్రదేశం నుంచి యుద్ధ పరిస్థితిని గమనిస్తూ, తన సైన్యాధికారుల ద్వారా ఆదేశాలు జారీ చేశాడు. ఆ కాలంలో రాజులు లేదా ప్రధాన నాయకులు ఇలాంటి విధంగానే యుద్ధాన్ని నడిపించడం సాధారణ పద్ధతి.

పేష్వా ఎందుకు వెనక్కి తగ్గాడు?

కోరేగావ్ యుద్ధంలో అత్యంత ఎక్కువగా చర్చించబడే ప్రశ్న ఇదే. “పేష్వా సైన్యం సంఖ్యలో ఎంతో ఎక్కువగా ఉండగా ఎందుకు వెనక్కి వెళ్లింది?” చరిత్రకారులు దీనికి అనేక కారణాలు సూచించారు.

1. భారీ బ్రిటిష్ దళం వస్తోందనే సమాచారం

పూణే వైపు నుంచి మరిన్ని బ్రిటిష్ దళాలు చేరుకుంటున్నాయని సమాచారం పేష్వా శిబిరానికి చేరినట్లు కొన్ని సమకాలీన నివేదికలు పేర్కొంటాయి. ఈ సమాచారం నిజమా, అతిశయోక్తా అన్న దానిపై చరిత్రకారుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నప్పటికీ, అది పేష్వా నిర్ణయంపై ప్రభావం చూపిన అంశాల్లో ఒకటిగా భావిస్తారు.

2. యుద్ధం ఊహించినంత త్వరగా ముగియలేదు

చిన్న దళాన్ని కొన్ని గంటల్లో ఓడిస్తామని భావించిన పేష్వా సైన్యానికి ఊహించని స్థాయిలో ప్రతిఘటన ఎదురైంది. దీంతో సమయం గడిచేకొద్దీ యుద్ధం ఖర్చుతో కూడుకున్నదిగా మారింది

3. ప్రధాన లక్ష్యం వేరుగా ఉండటం

కొంతమంది చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, పేష్వా లక్ష్యం కోరేగావ్ గ్రామాన్ని ఏ ధరైనా స్వాధీనం చేసుకోవడం కాదు. తన ప్రధాన సైన్యాన్ని కాపాడుకుంటూ, సరైన అవకాశంలో మళ్లీ పెద్ద యుద్ధం చేయడమే ముఖ్య ఉద్దేశం. అందువల్ల అవసరం లేని భారీ నష్టాన్ని కొనసాగించడం ఆయనకు ప్రయోజనకరంగా అనిపించలేదు.

యుద్ధం ముగింపు

సాయంత్రానికి పేష్వా సైన్యం క్రమంగా వెనక్కి కదలడం ప్రారంభించింది. స్టాంటన్ దళం గ్రామాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. రాత్రి పడేసరికి కాల్పులు ఆగిపోయాయి. ఇలా 1818 జనవరి 1న కోరేగావ్ యుద్ధం ముగిసింది.

ఇరుపక్షాల నష్టాలు

యుద్ధంలో ఇరువైపులా గణనీయమైన నష్టం జరిగింది. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ దళంలో:

1. గణనీయమైన సంఖ్యలో అధికారులు, సిపాయిలు మరణించారు.
2. అనేక మంది గాయపడ్డారు.

పేష్వా సైన్యంలో కూడా:

1. వందలాది మంది సైనికులు మరణించినట్లు లేదా గాయపడినట్లు వివిధ చారిత్రక వర్ణనలు పేర్కొంటాయి.

అయితే ఇరుపక్షాల ప్రాణనష్టంపై అన్ని చారిత్రక ఆధారాలు ఒకే సంఖ్యలను ఇవ్వవు. అందువల్ల ఖచ్చితమైన సంఖ్యల విషయంలో చరిత్రకారుల మధ్య ఇప్పటికీ భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.

ఈ యుద్ధంలో విజయం ఎవరిది?

ఇది కూడా చరిత్రలో చర్చకు వచ్చిన అంశం.

1. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తమ చిన్న దళం భారీ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని గ్రామాన్ని నిలబెట్టుకుందని, అందువల్ల ఇది తమ విజయమని ప్రకటించింది.
2. మరోవైపు, కొంతమంది చరిత్రకారులు పేష్వా సైన్యం తన ప్రధాన లక్ష్యాల ప్రకారం కదిలిందని, ఈ యుద్ధాన్ని కేవలం సంఖ్యల ఆధారంగా లేదా ఒక్క ప్రమాణంతో విశ్లేషించడం సరైంది కాదని పేర్కొంటారు.

అయితే ఒక విషయం మాత్రం స్పష్టంగా చెప్పవచ్చు- కోరేగావ్ యుద్ధం తర్వాత కూడా మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం కొనసాగింది. ఈ ఒక్క యుద్ధంతో యుద్ధం ముగియలేదు.

యుద్ధం అనంతరం పరిస్థితి

కోరేగావ్ యుద్ధం ముగిసిన తరువాత పేష్వా బాజీరావు II తన దళాలతో ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్లాడు. బ్రిటిష్ సైన్యం ఆయనను నిరంతరం వెంబడించింది. తదుపరి కొన్ని నెలల్లో జరిగిన సైనిక చర్యల ఫలితంగా పేష్వా శక్తి మరింత బలహీనపడింది. 1818 జూన్‌లో బాజీరావు II బ్రిటిష్ అధికారులకు లొంగిపోయాడు. దీంతో పేష్వా పాలనకు అధికారికంగా ముగింపు పలికింది, అలాగే మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నిర్ణయాత్మక ఆధిపత్యాన్ని సాధించింది.

కోరేగావ్ యుద్ధం తర్వాత జరిగిన పరిణామాలు – పేష్వా పాలన ముగింపు, మరాఠా సామ్రాజ్యంపై ప్రభావం, చారిత్రక ప్రాముఖ్యత

1818 జనవరి 1న కోరేగావ్ యుద్ధం ముగిసినప్పటికీ, మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం అక్కడితో ముగియలేదు. పేష్వా బాజీరావు II ఇంకా లొంగిపోలేదు. తన మిగిలిన సైన్యంతో కలిసి ఆయన దక్కన్ ప్రాంతంలో సంచరిస్తూ బ్రిటిష్ దళాలను తప్పించుకునే ప్రయత్నం చేశాడు. అయితే కోరేగావ్ యుద్ధం తర్వాత పరిస్థితులు క్రమంగా ఆయనకు ప్రతికూలంగా మారాయి.

బ్రిటిష్ సైన్యం పేష్వాను వెంబడించడం

కోరేగావ్ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఒకే వ్యూహాన్ని అనుసరించింది. పేష్వా సైన్యానికి విశ్రాంతి తీసుకునే అవకాశం ఇవ్వకుండా నిరంతరం వెంబడించింది. జనరల్ సర్ థామస్ హిస్లోప్, బ్రిగేడియర్ జనరల్ జోసెఫ్ స్మిత్ తదితర బ్రిటిష్ సైన్యాధికారులు వేర్వేరు దిశల నుంచి కదులుతూ పేష్వా సైన్యాన్ని ఒత్తిడిలో ఉంచారు. ఈ వ్యూహం వల్ల పేష్వా తన సైన్యాన్ని తిరిగి సమీకరించడానికి అవకాశం దొరకలేదు.

Battle of Ashti – 1818 అష్టి యుద్ధం

కోరేగావ్ తర్వాత మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలో మరో ముఖ్యమైన సంఘటన 1818 ఫిబ్రవరి 20న జరిగిన అష్టి యుద్ధం. ఈ యుద్ధంలో పేష్వా సైన్యానికి చెందిన ప్రముఖ సేనాధిపతి బాపు గోఖలే మరణించాడు. బాపు గోఖలే పేష్వాకు అత్యంత విశ్వసనీయ సైన్యాధికారుల్లో ఒకడు. ఆయన మరణం పేష్వా సైన్యానికి తీవ్రమైన దెబ్బగా మారింది.

పేష్వా బాజీరావు II లొంగిపోవడం

అష్టి యుద్ధం తర్వాత పరిస్థితి మరింత క్లిష్టమైంది. సైన్యం సంఖ్య తగ్గిపోతోంది. ఆర్థిక వనరులు తగ్గుతున్నాయి. అనేక ప్రాంతాలపై బ్రిటిష్ నియంత్రణ పెరుగుతోంది. ఈ పరిస్థితుల్లో యుద్ధాన్ని కొనసాగించడం అసాధ్యమని పేష్వా బాజీరావు II గ్రహించాడు. చివరకు 1818 జూన్ 3న, ఆయన బ్రిటిష్ అధికారులకు లొంగిపోయాడు. ఈ సంఘటనతో పేష్వా పాలనకు అధికారికంగా ముగింపు పలికింది.

మరాఠా సామ్రాజ్యంపై ప్రభావం

పేష్వా లొంగిపోవడంతో మరాఠా సమాఖ్యలోని కేంద్ర అధికారం పూర్తిగా కూలిపోయింది. అయితే మరాఠా వంశాలు పూర్తిగా అంతరించిపోలేదు.  సింధియా, హోల్కర్, గైక్వాడ్ వంటి కొన్ని సంస్థానాలు బ్రిటిష్ ఆధీనంలోని సంస్థాన రాజ్యాలుగా కొనసాగాయి. వాటికి అంతర్గత పరిపాలనలో కొంత స్వేచ్ఛ ఉన్నప్పటికీ, విదేశాంగం మరియు ప్రధాన రాజకీయ నిర్ణయాలపై బ్రిటిష్ ప్రభావం కొనసాగింది.

బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి లభించిన ప్రయోజనం

మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన రాజకీయ శక్తిగా మారింది.

1. దక్కన్ ప్రాంతంపై నియంత్రణ బలపడింది.
2. పూణే పూర్తిగా బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వచ్చింది.
3. పేష్వా పాలన ముగియడంతో మరాఠా సమాఖ్య కేంద్ర బలం క్షీణించింది.

ఇది తరువాతి దశలో బ్రిటిష్ పాలన భారతదేశమంతటా విస్తరించడానికి కీలకమైన మలుపుగా నిలిచింది.

కోరేగావ్ యుద్ధం చారిత్రక ప్రాముఖ్యత

కోరేగావ్ యుద్ధం గురించి మాట్లాడేటప్పుడు ఒక విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి. ఈ యుద్ధం చరిత్రలో సైనిక సంఘటన మాత్రమే కాదు. కాలక్రమేణా దీనికి చారిత్రక, సామాజిక, రాజకీయ ప్రాధాన్యాలు కూడా జతయ్యాయి. 1818లో ఇది మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలోని ఒక సంఘటనగా నమోదైంది. కానీ తరువాతి శతాబ్దాల్లో ఈ యుద్ధాన్ని వివిధ వర్గాలు, వివిధ కోణాల్లో విశ్లేషించాయి.

ఆధునిక కాలంలో కోరేగావ్ యుద్ధం ఎందుకు చర్చనీయాంశమైంది?

ప్రస్తుతం కోరేగావ్ యుద్ధం గురించి చర్చలు కేవలం సైనిక చరిత్రకే పరిమితం కావు. కొన్ని సామాజిక వర్గాలు ఈ యుద్ధానికి ప్రత్యేక చారిత్రక ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి. మరికొంతమంది చరిత్రకారులు దీనిని మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలోని ఒక సైనిక ఘట్టంగా మాత్రమే పరిశీలిస్తారు. ఈ కారణంగా కోరేగావ్ యుద్ధంపై ఇప్పటికీ పరిశోధనలు, చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి. అయితే చారిత్రకంగా నిర్ధారించబడిన విషయం ఏమిటంటే- ఈ యుద్ధం మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలో జరిగిన ముఖ్యమైన సంఘటనల్లో ఒకటి. కానీ పేష్వా పాలన ముగియడానికి కారణం ఒక్క కోరేగావ్ యుద్ధమే కాదు; తరువాతి నెలల్లో జరిగిన సైనిక పరిణామాలు, ముఖ్యంగా అష్టి యుద్ధం మరియు నిరంతర బ్రిటిష్ సైనిక ఒత్తిడి కూడా అంతే కీలక పాత్ర పోషించాయి.

కోరేగావ్ యుద్ధం – చరిత్ర చెప్పే పాఠం

కోరేగావ్ యుద్ధం ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. యుద్ధ ఫలితాన్ని కేవలం సైనికుల సంఖ్య నిర్ణయించదు. నాయకత్వం, వ్యూహం, పరిస్థితులు, సరఫరా వ్యవస్థ, యుద్ధభూమి స్వభావం, సమయోచిత నిర్ణయాలు కూడా అంతే ప్రభావం చూపుతాయి. 1818 జనవరి 1న భీమా నది ఒడ్డున జరిగిన ఈ యుద్ధం, భారతదేశ చరిత్రలో మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి అత్యంత ముఖ్యమైన అధ్యాయంగా నేటికీ నిలిచి ఉంది.

కోరేగావ్ యుద్ధం – Timeline, ఆసక్తికరమైన విషయాలు, ముగింపు

Timeline (కాలక్రమం)

• 31 డిసెంబర్ 1802 – బస్సేన్ ఒప్పందం (Treaty of Bassein) కుదిరింది.
• 1803-1805 – రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం జరిగింది.
• 1817 నవంబర్ 5 – ఖడ్కీ (Kirkee/Khadki) యుద్ధంలో బ్రిటిష్ విజయం.
• 1817 నవంబర్ – మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
• 31 డిసెంబర్ 1817 – కెప్టెన్ ఫ్రాన్సిస్ ఫ్రెడరిక్ స్టాంటన్ సిరూర్ నుంచి కోరేగావ్ వైపు బయలుదేరాడు.
• 1 జనవరి 1818 – కోరేగావ్ యుద్ధం (Battle of Koregaon) జరిగింది.
• 20 ఫిబ్రవరి 1818 – అష్టి యుద్ధంలో బాపు గోఖలే మరణించాడు.
• 3 జూన్ 1818 – పేష్వా బాజీరావు II బ్రిటిష్ అధికారులకు లొంగిపోయాడు.
• 1818 – మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముగిసింది; పేష్వా పాలనకు ముగింపు పలికింది.

కోరేగావ్ యుద్ధం గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలు

1. ఈ యుద్ధం 1818 జనవరి 1న భీమా నది ఒడ్డున ఉన్న కోరేగావ్ గ్రామంలో జరిగింది.
2. ఇది మూడో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ యుద్ధాలలో ఒకటి.
3. బ్రిటిష్ దళానికి కెప్టెన్ ఫ్రాన్సిస్ ఫ్రెడరిక్ స్టాంటన్ నాయకత్వం వహించాడు.
4. పేష్వా బాజీరావు II సైన్యం సంఖ్యలో బ్రిటిష్ దళం కంటే చాలా పెద్దది.
5. యుద్ధం ప్రధానంగా గ్రామంలోని ఇరుకైన వీధులు, రాతి గోడలు, ఇళ్ల మధ్య జరిగింది.
6. కోరేగావ్ యుద్ధం ముగిసిన వెంటనే మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముగియలేదు; అది ఇంకా కొన్ని నెలలు కొనసాగింది.
7. 1818 జూన్ 3న పేష్వా బాజీరావు II లొంగిపోవడంతో పేష్వా పాలన ముగిసింది.
8. ఆధునిక భారతదేశంలో ఈ యుద్ధానికి చారిత్రక, సామాజిక ప్రాధాన్యం ఉండటంతో ఇప్పటికీ పరిశోధనలు, చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి.

ముగింపు

కోరేగావ్ యుద్ధం భారతదేశ చరిత్రలో ఒక చిన్న గ్రామంలో జరిగిన పరిమిత యుద్ధం మాత్రమే కాదు. ఇది మరాఠా సామ్రాజ్యం చివరి దశలో జరిగిన అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక సంఘటనలలో ఒకటి. సంఖ్యలో తక్కువ ఉన్న బ్రిటిష్ దళం, భారీ మరాఠా సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని ఒక రోజు పాటు నిలబడగలిగింది. అదే సమయంలో, ఈ యుద్ధాన్ని ఒక్క సంఘటన ఆధారంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరైంది కాదు. మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో ఖడ్కీ, కోరేగావ్, అష్టి వంటి యుద్ధాలు వరుసగా జరిగాయి. ఈ అన్ని పరిణామాల సమష్టి ఫలితంగానే పేష్వా బాజీరావు II అధికారాన్ని కోల్పోయాడు. అందువల్ల కోరేగావ్ యుద్ధం చారిత్రకంగా ఎంతో ముఖ్యమైనదైనా, అది మరాఠా పాలన ముగింపుకు ఏకైక కారణం కాదు. చరిత్రను పరిశీలించినప్పుడు భావోద్వేగాల కంటే ఆధారాలు ముఖ్యమైనవి. కోరేగావ్ యుద్ధం కూడా అలాంటి సంఘటన. ఈ యుద్ధాన్ని దాని కాలానికి చెందిన రాజకీయ, సైనిక పరిస్థితుల నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకున్నప్పుడే దాని నిజమైన ప్రాముఖ్యత తెలుస్తుంది.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ)

1. కోరేగావ్ యుద్ధం ఎప్పుడు జరిగింది?

1818 జనవరి 1న జరిగింది.

2. కోరేగావ్ యుద్ధం ఎక్కడ జరిగింది?

మహారాష్ట్రలోని భీమా నది ఒడ్డున ఉన్న కోరేగావ్ (Koregaon Bhima) గ్రామంలో జరిగింది.

3. ఈ యుద్ధం ఏ యుద్ధంలో భాగం?

ఇది మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1817-1818) లో భాగం.

4. బ్రిటిష్ దళానికి నాయకత్వం ఎవరు వహించారు?

కెప్టెన్ ఫ్రాన్సిస్ ఫ్రెడరిక్ స్టాంటన్.

5. మరాఠా పక్షానికి నాయకుడు ఎవరు?

పేష్వా బాజీరావు II.

6. కోరేగావ్ యుద్ధం ఎందుకు ముఖ్యమైనది?

మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో జరిగిన కీలక సైనిక సంఘటనలలో ఇది ఒకటి. తరువాత జరిగిన పరిణామాలతో కలిసి మరాఠా కేంద్ర అధికార బలహీనతకు దారితీసింది.

7. పేష్వా పాలన ఎప్పుడు ముగిసింది?

1818 జూన్ 3న బాజీరావు II లొంగిపోవడంతో పేష్వా పాలన ముగిసింది.

8. కోరేగావ్ యుద్ధం నేటికీ ఎందుకు చర్చనీయాంశం?

దీనికి చారిత్రకంతో పాటు సామాజిక ప్రాధాన్యం కూడా ఏర్పడినందున వివిధ కోణాల్లో అధ్యయనం చేయబడుతోంది.

Battle of Laswari -1803 లాస్వారి యుద్ధం