రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాన్ని మలుపు తిప్పిన ఉత్తర భారతదేశంలోని నిర్ణయాత్మక యుద్ధం
పరిచయం –
Battle of Laswari -1803 భారతదేశ చరిత్రలో 1803 సంవత్సరం అత్యంత కీలకమైన సంవత్సరాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఈ ఒక్క సంవత్సరంలో జరిగిన వరుస యుద్ధాలు భారతదేశ రాజకీయ పరిస్థితిని పూర్తిగా మార్చేశాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో అస్సయే యుద్ధం (23 సెప్టెంబర్ 1803) లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మరాఠా సైన్యంపై విజయం సాధించగా, ఉత్తర భారతదేశంలో కూడా మరో భారీ పోరాటానికి రంగం సిద్ధమవుతోంది. ఆ సమయంలో మరాఠా సమాఖ్యలో అత్యంత శక్తివంతమైన నాయకుల్లో దౌలత్ రావు సింధియా (Daulat Rao Scindia) ఒకరు. ఆయన ఆధీనంలో గ్వాలియర్, ఆగ్రా, ఢిల్లీ పరిసర ప్రాంతాలు సహా ఉత్తర భారతదేశంలోని విశాలమైన భూభాగం ఉండేది. సింధియా సైన్యం కేవలం సంఖ్యలోనే కాదు, శిక్షణ, ఫిరంగి దళం, గుర్రపు దళం పరంగా కూడా భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన సైన్యాల్లో ఒకటిగా పేరుపొందింది.
ప్రత్యేకంగా, సింధియా సైన్యంలో పనిచేసిన యూరోపియన్ సైనికాధికారులు వారి కాల్బలానికి ఆధునిక శిక్షణ అందించారు. దీంతో ఆ సైన్యం క్రమశిక్షణతో కూడిన యుద్ధ విధానాన్ని అవలంబించగలిగింది. అందువల్ల ఉత్తర భారతదేశంలో సింధియా శక్తిని ఓడించడం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అంత సులభమైన పని కాదు. అయితే 1802లో కుదిరిన బస్సేన్ ఒప్పందం (Treaty of Bassein) తరువాత పరిస్థితులు వేగంగా మారాయి. పేష్వా బాజీరావు II బ్రిటిష్ రక్షణను అంగీకరించడంతో మరాఠా సమాఖ్యలో తీవ్ర విభేదాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ అవకాశాన్ని వినియోగించుకోవాలని నిర్ణయించిన గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ, మరాఠా శక్తిని ఒక్కొక్కటిగా బలహీనపరచే వ్యూహాన్ని అమలు చేశాడు.
దక్షిణ భారతదేశంలో ఆయన సోదరుడు మేజర్ జనరల్ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ విజయవంతంగా యుద్ధాలు కొనసాగిస్తుండగా, ఉత్తర భారతదేశంలో బ్రిటిష్ సైన్యానికి నాయకత్వం జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ (General Gerard Lake) వహించాడు. 1803 సెప్టెంబర్లో అలీగఢ్ కోట స్వాధీనం, తరువాత ఢిల్లీ ఆక్రమణ, ఆపై ఆగ్రా కోట పతనం వంటి విజయాలతో బ్రిటిష్ సైన్యం ఉత్తర భారతదేశంలో వేగంగా ముందుకు సాగింది. అయినప్పటికీ యుద్ధం ఇంకా ముగియలేదు. సింధియా వద్ద ఇంకా శక్తివంతమైన కాల్బలం, అశ్విక దళం, భారీ ఫిరంగులు మిగిలి ఉన్నాయి.
ఈ పరిస్థితుల్లో 1803 నవంబర్ 1న, ప్రస్తుత రాజస్థాన్లోని లాస్వారి (Laswari) గ్రామ సమీపంలో చరిత్రను మార్చిన ఒక భారీ యుద్ధం జరిగింది. ఒకవైపు జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైన్యం, మరోవైపు దౌలత్ రావు సింధియా ఆధీనంలోని శిక్షణ పొందిన మరాఠా కాల్బలం తలపడింది. ఈ యుద్ధం సాధారణ పోరాటం కాదు. ఇది ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా శక్తి భవిష్యత్తును నిర్ణయించిన యుద్ధం. ఈ యుద్ధం తరువాత ఢిల్లీ, ఆగ్రా ప్రాంతాలపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం మరింత బలపడింది. అలాగే మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం IIపై బ్రిటిష్ ప్రభావం పూర్తిగా స్థిరపడింది. అయితే లాస్వారి యుద్ధాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా అస్సయే యుద్ధం తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో జరిగిన పరిణామాలు, జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ దండయాత్ర, అలీగఢ్ కోట పతనం, ఢిల్లీ స్వాధీనం, ఆగ్రా ఆక్రమణ, సింధియా సైన్యం పరిస్థితి వంటి సంఘటనలను తెలుసుకోవాలి.
Battle of Laswari -1803
అస్సయే యుద్ధం తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో మారిన పరిస్థితులు – లాస్వారి యుద్ధానికి దారితీసిన నేపథ్యం
1803 సెప్టెంబర్ 23న అస్సయే యుద్ధంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ విజయం సాధించిన వార్త ఉత్తర భారతదేశానికి చేరుకోవడంతో మరాఠా నాయకుల్లో ఆందోళన పెరిగింది. దక్షిణ భారతదేశంలో ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ విజయాలు సాధిస్తుండగా, ఉత్తర భారతదేశంలో జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ (Gerard Lake) కూడా వరుస దండయాత్రలు కొనసాగిస్తున్నాడు. బ్రిటిష్ ప్రణాళిక చాలా స్పష్టంగా ఉంది. మరాఠా సమాఖ్యను ఒకేసారి కాకుండా, ఉత్తరం–దక్షిణం రెండు వైపుల నుంచి ఒత్తిడి తెచ్చి బలహీనపరచడం. దీంతో సింధియా తన సైన్యాన్ని ఒకేచోట కేంద్రీకరించి పెద్ద ఎదురుదాడి చేసే అవకాశం కోల్పోయాడు.
జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ ఎవరు?
జెరార్డ్ లేక్ బ్రిటిష్ సైన్యంలో అనుభవజ్ఞుడైన సైన్యాధికారి. 1798లో ఆయనను భారతదేశానికి పంపారు. రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు ఉత్తర భారతదేశంలో బ్రిటిష్ దళాలకు ఆయనే నాయకత్వం వహించాడు. లేక్ యుద్ధ వ్యూహం ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ వ్యూహంతో కొంత భిన్నంగా ఉండేది. ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ ముందుగా సమాచారాన్ని సేకరించి, జాగ్రత్తగా దాడి చేసేవాడు. కానీ లేక్ చాలా సందర్భాల్లో వేగవంతమైన కదలికలు, ఆకస్మిక దాడులపై ఎక్కువగా ఆధారపడేవాడు.
అలీగఢ్ కోట ప్రాముఖ్యత
ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా శక్తికి ప్రధాన కేంద్రాల్లో ఒకటి అలీగఢ్ కోట (Aligarh Fort). ఈ కోటకు సహజ రక్షణతో పాటు బలమైన గోడలు, లోతైన కందకం, శక్తివంతమైన ఫిరంగులు ఉండేవి. అత్యంత ముఖ్యంగా, ఈ కోటలో సింధియా శిక్షణ పొందిన కాల్బలం, ఆయుధాగారం, మందుగుండు సామగ్రి నిల్వ ఉండేది. బ్రిటిష్ సైన్యం ముందుకు సాగాలంటే ముందుగా ఈ కోటను స్వాధీనం చేసుకోవాల్సిందే.
అలీగఢ్ కోట పతనం (4 సెప్టెంబర్ 1803)
1803 సెప్టెంబర్ 4న జనరల్ లేక్ అలీగఢ్ కోటపై దాడి చేశాడు. కోట రక్షణ బాధ్యత ఫ్రెంచ్ మూలాలున్న అధికారి పియర్ కుయిలియర్ పెర్రోన్ (Pierre Cuillier Perron) ఆధ్వర్యంలో శిక్షణ పొందిన దళాలపై ఉండేది. అయితే యుద్ధానికి ముందు పెర్రోన్ తన పదవిని వదిలివేయడంతో కోట రక్షణ బలహీనపడింది. బ్రిటిష్ సైన్యం తీవ్రమైన దాడి చేసి కోటలోకి ప్రవేశించింది. కొన్ని గంటల పోరాటం తరువాత అలీగఢ్ కోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.
ఈ విజయంతో:
- మరాఠాల ప్రధాన ఆయుధాగారం కోల్పోయింది.
- ఉత్తర భారతదేశంలో బ్రిటిష్ దండయాత్రకు మార్గం తెరుచుకుంది.
- సింధియా సైన్యానికి మొదటి పెద్ద దెబ్బ తగిలింది.
ఢిల్లీ వైపు బ్రిటిష్ దండయాత్ర
అలీగఢ్ విజయం తర్వాత జనరల్ లేక్ తన సైన్యాన్ని నేరుగా ఢిల్లీ వైపు నడిపించాడు. ఆ కాలంలో ఢిల్లీ రాజకీయంగా అత్యంత ప్రాధాన్యం కలిగిన నగరం. మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడినా, షా ఆలం II ఇంకా అధికారిక చక్రవర్తిగానే గుర్తించబడుతున్నాడు. ఎవరి ఆధీనంలో ఢిల్లీ ఉంటే, వారికి భారతదేశంలో రాజకీయ గౌరవం పెరుగుతుందని భావించేవారు. అందుకే బ్రిటిష్ ఢిల్లీని తప్పనిసరిగా స్వాధీనం చేసుకోవాలని నిర్ణయించారు.
ఢిల్లీ యుద్ధం (11 సెప్టెంబర్ 1803)
1803 సెప్టెంబర్ 11న, ఢిల్లీ సమీపంలోని పట్పర్గంజ్ (Patparganj) ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ సైన్యానికి, సింధియా దళాలకు మధ్య యుద్ధం జరిగింది. మరాఠా సైన్యం తీవ్ర ప్రతిఘటన చూపింది. అయితే జనరల్ లేక్ నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ దళాలు చివరకు విజయం సాధించాయి. ఈ విజయంతో బ్రిటిష్ సైన్యం ఢిల్లీలోకి ప్రవేశించింది.
షా ఆలం II బ్రిటిష్ రక్షణలోకి రావడం
ఢిల్లీ స్వాధీనం అయిన తర్వాత బ్రిటిష్ అధికారులు మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం IIను కలిశారు. ఆ సమయానికి ఆయన వృద్ధుడయ్యాడు. అంతేకాక, 1788లో జరిగిన ఒక దాడిలో ఆయన చూపును కోల్పోయాడు. బ్రిటిష్ ఆయనను గౌరవంతో వ్యవహరిస్తామని ప్రకటించారు. కానీ వాస్తవానికి ఆ రోజు నుంచి మొఘల్ చక్రవర్తి పూర్తిగా బ్రిటిష్ రక్షణలోకి వెళ్లిపోయాడు. ఇది భారతదేశ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. ఎందుకంటే, ఢిల్లీపై అధికారం అంటే మొఘల్ చక్రవర్తిపై ప్రభావం. ఆ ప్రభావం ఇప్పుడు బ్రిటిష్ చేతుల్లోకి వెళ్లింది.
ఆగ్రా కోట పతనం (18 అక్టోబర్ 1803)
ఢిల్లీ తర్వాత బ్రిటిష్ సైన్యం ఆగ్రా వైపు కదిలింది. ఆగ్రా కూడా సింధియా ఆధీనంలో ఉన్న ఒక ప్రధాన సైనిక కేంద్రం. 1803 అక్టోబర్ 18న, కొద్దిరోజుల ముట్టడి తరువాత ఆగ్రా కోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వచ్చింది.
ఈ విజయంతో:
- యమునా నది పరిసర ప్రాంతాలపై బ్రిటిష్ నియంత్రణ పెరిగింది.
- మరాఠా సరఫరా మార్గాలు దెబ్బతిన్నాయి.
- సింధియా సైన్యం క్రమంగా ఒంటరిగా మారింది.
సింధియా చివరి ప్రయత్నం
అలీగఢ్, ఢిల్లీ, ఆగ్రా కోల్పోయిన తరువాత కూడా దౌలత్ రావు సింధియా పూర్తిగా లొంగిపోలేదు. తన వద్ద మిగిలిన ఉత్తమ కాల్బలం, అశ్విక దళం, ఫిరంగులను సమీకరించి చివరిసారిగా బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని ఎదుర్కోవాలని నిర్ణయించాడు.
ఆయనకు తెలుసు- ఈ యుద్ధంలో గెలిస్తే ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా ప్రభావాన్ని కొంతవరకు తిరిగి నిలబెట్టుకోవచ్చు. ఓడిపోతే ఉత్తర భారతదేశంలో సింధియా ఆధిపత్యం దాదాపు ముగిసిపోతుంది. ఈ పరిస్థితుల్లో సింధియా దళాలు లాస్వారి గ్రామం సమీపంలో శిబిరం వేశాయి. జనరల్ లేక్ కూడా తన సైన్యంతో అక్కడికి చేరుకున్నాడు. 1803 నవంబర్ 1 ఉదయం… ఉత్తర భారతదేశ భవిష్యత్తును నిర్ణయించే యుద్ధం ప్రారంభం కానుంది.
లాస్వారి యుద్ధం (1 నవంబర్ 1803) – యుద్ధం ప్రారంభమైన తీరు
1803 నవంబర్ 1.
ఉత్తర భారతదేశంలో చలికాలం ప్రారంభమవుతోంది. తెల్లవారుజామున లాస్వారి గ్రామం పరిసర ప్రాంతాలన్నీ పలుచని పొగమంచుతో కప్పబడి ఉన్నాయి. గ్రామాల మధ్య విస్తారమైన మైదానాలు, పొలాలు, చిన్న నీటి కాలువలు కనిపిస్తున్నాయి. ఇదే ప్రాంతం కొద్ది గంటల్లో వేలాది మంది సైనికుల రక్తంతో తడిసిపోనుంది. జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ తన సైన్యంతో లాస్వారి వైపు వేగంగా కదులుతుండగా, మరాఠా సైన్యం అప్పటికే యుద్ధానికి సిద్ధమైంది.
మరాఠా సైన్యం ఎలా ఏర్పాటు చేయబడింది?
దౌలత్ రావు సింధియా ఆధీనంలోని ఈ దళానికి అనుభవజ్ఞులైన భారతీయ, యూరోపియన్ శిక్షణ పొందిన అధికారులు నాయకత్వం వహించారు. సైన్యాన్ని చాలా క్రమబద్ధంగా అమర్చారు. ముందు వరుసలో భారీ ఫిరంగులు నిలబెట్టారు. వాటి వెనుక క్రమశిక్షణతో శిక్షణ పొందిన కాల్బలం నిలిచింది. రెండు వైపులా అశ్విక దళాలు సిద్ధంగా ఉన్నాయి. ఈ అమరికను చూసిన బ్రిటిష్ అధికారులు కూడా మరాఠా సైన్యం ఇంకా పూర్తిగా బలహీనపడలేదని అర్థం చేసుకున్నారు.
మరాఠా సైన్యం బలం
చారిత్రక ఆధారాల్లో సంఖ్యల్లో కొంత తేడా ఉన్నప్పటికీ, సాధారణంగా అంగీకరించబడిన వివరాల ప్రకారం:
- మరాఠా కాల్బలం: సుమారు 9,000-10,000 మంది
- అశ్విక దళం: అనేక వేల మంది
- ఫిరంగులు: సుమారు 70కు పైగా భారీ ఫిరంగులు
ఈ కాల్బలంలో చాలా మంది యూరోపియన్ పద్ధతిలో శిక్షణ పొందిన సైనికులే. అందువల్ల వారు సాధారణ భారతీయ రాజ్యాల కాల్బలంతో పోలిస్తే ఎంతో క్రమశిక్షణతో యుద్ధం చేయగలిగేవారు.
బ్రిటిష్ సైన్యం పరిస్థితి
జనరల్ లేక్ వద్ద ఉన్న సైన్యం కూడా సంఖ్యలో చాలా పెద్దది కాదు. కొన్ని దళాలు ముందే నిరంతర దండయాత్రల వల్ల అలసిపోయాయి. అయితే వారికి ఒక పెద్ద బలం ఉంది. వేగం, క్రమశిక్షణ, నాయకత్వం. లేక్ తన సైన్యాన్ని ఎక్కువసేపు నిలిపివేయకుండా వెంటనే దాడి చేయాలని నిర్ణయించాడు. ఎందుకంటే ఆలస్యం చేస్తే మరాఠాలకు అదనపు దళాలు చేరే అవకాశం ఉంది.
అనుకోని సమస్య
ఉదయం యుద్ధరంగానికి చేరుకున్న లేక్ ఒక సమస్యను గమనించాడు. మరాఠా సైన్యం తాను ఊహించిన దానికంటే బలమైన రక్షణలో ఉంది. ఫిరంగులు చాలా అనుకూలమైన ప్రదేశాల్లో అమర్చబడ్డాయి. నేరుగా దాడి చేస్తే బ్రిటిష్ సైన్యానికి భారీ నష్టం జరిగే అవకాశం ఉంది. కొద్దిసేపు పరిస్థితిని పరిశీలించిన తర్వాత కూడా లేక్ వెనక్కి తగ్గలేదు. ఆయన వెంటనే తన అశ్విక దళాన్ని ముందుకు పంపాలని నిర్ణయించాడు.
బ్రిటిష్ అశ్విక దళం తొలి దాడి
యుద్ధం ప్రారంభమైన కొద్ది సేపటికే బ్రిటిష్ గుర్రపు దళం వేగంగా మరాఠా వరుసలపైకి దూసుకెళ్లింది. ఇది మరాఠా ఫిరంగులను త్వరగా స్వాధీనం చేసుకోవాలనే ప్రయత్నం. కానీ ఈ నిర్ణయం చాలా ప్రమాదకరంగా మారింది. మరాఠా ఫిరంగులు ఒక్కసారిగా గర్జించాయి. భారీ ఇనుప గుండ్లు బ్రిటిష్ గుర్రపు దళంలో పడ్డాయి. మొదటి దాడిలోనే అనేక గుర్రాలు కూలిపోయాయి. చాలా మంది అశ్విక సైనికులు అక్కడికక్కడే మరణించారు. కొన్ని దళాలు వెనక్కి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. ఈ దాడి బ్రిటిష్కు లాస్వారి యుద్ధం అస్సయే కంటే కూడా కఠినంగా ఉండబోతుందని అర్థమయ్యేలా చేసింది.
లేక్ తీసుకున్న కీలక నిర్ణయం
అశ్విక దళం మాత్రమే సరిపోదని జనరల్ లేక్ వెంటనే గ్రహించాడు. ఆయన తన కాల్బలాన్ని ముందుకు రప్పించాడు. బ్రిటిష్, భారతీయ సిపాయిలు వరుసలుగా ముందుకు కదలడం ప్రారంభించారు. వారి లక్ష్యం స్పష్టంగా ఉంది మరాఠా ఫిరంగుల వరకు చేరుకొని వాటిని స్వాధీనం చేసుకోవడం. అయితే అక్కడికి చేరుకోవడం అంత సులభం కాదు.
ఫిరంగుల భీకర దాడి
బ్రిటిష్ కాల్బలం ముందుకు వస్తుండగా మరాఠా ఫిరంగులు నిరంతరం కాల్పులు కొనసాగించాయి. ప్రతి పేలుడు యుద్ధభూమిని కుదిపేస్తోంది. భారీ ఇనుప గుండ్లు సైనికుల వరుసలను చీల్చుకుంటూ వెళ్తున్నాయి. కొన్ని చోట్ల ఒక్క గుండే పలువురు సైనికులను కూల్చివేసింది. బ్రిటిష్ అధికారులు తరువాత తమ నివేదికల్లో, లాస్వారి యుద్ధంలో మరాఠా ఫిరంగుల ప్రతిఘటన అత్యంత ధైర్యవంతమైనదని పేర్కొన్నారు.
మరాఠా కాల్బలం అసాధారణ ప్రతిఘటన
బ్రిటిష్ సైన్యం దగ్గరకు వచ్చిన తర్వాత కూడా మరాఠా కాల్బలం వెనక్కి తగ్గలేదు. వారు క్రమశిక్షణతో తమ స్థానాల్లో నిలబడి తుపాకీ కాల్పులు కొనసాగించారు. చాలా చోట్ల చివరి క్షణం వరకు ఫిరంగులను వదిలిపెట్టకుండా పోరాడారు. ఈ కారణంగానే లాస్వారి యుద్ధాన్ని బ్రిటిష్ అధికారులు తరువాత భారతదేశంలో తాము ఎదుర్కొన్న అత్యంత కఠినమైన కాల్బల పోరాటాల్లో ఒకటిగా అభివర్ణించారు.
యుద్ధం మరింత భీకరంగా మారింది
మధ్యాహ్నానికి చేరుకునే సరికి ఇరువైపులా భారీ నష్టాలు జరిగాయి. అయితే ఇంకా ఎవ్వరూ వెనక్కి తగ్గలేదు. ఇప్పుడే యుద్ధం అసలు కీలక దశలోకి ప్రవేశించబోతోంది. బ్రిటిష్ సైన్యం నేరుగా మరాఠా ఫిరంగులపై దాడి చేయబోతోంది. అక్కడి నుంచి జరిగే చేతికి చేతి పోరాటమే లాస్వారి యుద్ధం తుది ఫలితాన్ని నిర్ణయించబోతోంది.
లాస్వారి యుద్ధం – నిర్ణయాత్మక దశ మరియు మరాఠా సైన్యం చివరి వరకు చేసిన ప్రతిఘటన
1803 నవంబర్ 1 మధ్యాహ్నానికి లాస్వారి యుద్ధం అత్యంత భీకర దశకు చేరుకుంది. ఇరువైపులా వందలాది మంది సైనికులు మరణించారు. యుద్ధభూమి అంతా ఫిరంగుల పొగ, తుపాకీ కాల్పులు, గుర్రాల పరుగులు, గాయపడిన సైనికుల అరుపులతో మార్మోగుతోంది. అయినప్పటికీ, మరాఠా సైన్యం తమ స్థానాలను వదిలిపెట్టడానికి సిద్ధంగా లేదు. ఈ యుద్ధంలో వారు చూపిన ప్రతిఘటనను తరువాత బ్రిటిష్ అధికారులు కూడా తమ నివేదికల్లో ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించారు.
ఫిరంగుల కోసం జరిగిన భీకర పోరాటం
ఆ కాలంలో యుద్ధ విజయం చాలా వరకు ఫిరంగులపైనే ఆధారపడేది. దీన్ని బాగా అర్థం చేసుకున్న జనరల్ జెరార్డ్ లేక్, తన కాల్బలానికి ఒకే ఆదేశం ఇచ్చాడు. “ఫిరంగులను స్వాధీనం చేసుకోండి. వాటిని నిశ్శబ్దం చేయకపోతే విజయం సాధ్యం కాదు.” బ్రిటిష్ కాల్బలం వరుసలుగా ముందుకు కదిలింది. మరాఠా ఫిరంగులు చివరి క్షణం వరకు కాల్పులు కొనసాగించాయి. కొన్ని చోట్ల ఫిరంగి సిబ్బంది, శత్రువు కొద్ది అడుగుల దూరంలో ఉన్నా కూడా తమ స్థానాన్ని వదిలిపెట్టకుండా కాల్పులు జరిపారు. దీంతో బ్రిటిష్ సైన్యానికి తీవ్ర నష్టం జరిగింది.
చేతికి చేతి పోరాటం
బ్రిటిష్ సైనికులు ఫిరంగుల వద్దకు చేరుకున్న తర్వాత యుద్ధం పూర్తిగా మారిపోయింది. తుపాకులపై బేయోనెట్లు అమర్చి వారు ముందుకు దూసుకెళ్లారు. మరాఠా సైనికులు కత్తులు, ఈటెలు, తుపాకులతో ఎదురుదాడి చేశారు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఒక్క ఫిరంగి చుట్టూ గంటల పాటు పోరాటం జరిగింది. ఒకసారి బ్రిటిష్ సైన్యం స్వాధీనం చేసుకున్న ఫిరంగిని మరాఠా సైనికులు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. ఈ పోరాటంలో ఇరువైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది.
మరాఠా కాల్బలం చివరి వరకు నిలబడింది
లాస్వారి యుద్ధంలో అత్యంత విశేషమైన విషయం మరాఠా కాల్బలం చూపిన క్రమశిక్షణ. అనేక యుద్ధాల్లో ఒకసారి వరుసలు చెదిరితే సైన్యం వెనక్కి తగ్గేది. కానీ లాస్వారిలో చాలా మంది మరాఠా సైనికులు చివరి వరకు తమ స్థానాల్లోనే నిలబడి పోరాడారు. బ్రిటిష్ సైన్యం వరుసగా దాడులు చేసినప్పటికీ, వారు వెంటనే పారిపోలేదు. ఈ ధైర్యాన్ని బ్రిటిష్ సైన్యాధికారులు కూడా తరువాత ప్రశంసించారు.
జనరల్ లేక్ స్వయంగా ముందువరుసలో
జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ కూడా యుద్ధాన్ని వెనుక నుంచి నడిపించలేదు. ఆయన పలుమార్లు ముందువరుసలోకి వచ్చి తన సైనికులను ప్రోత్సహించాడు. యుద్ధం ఒక దశలో బ్రిటిష్ దళాలు తీవ్ర ఒత్తిడికి గురయ్యాయి. ఆ సమయంలో లేక్ స్వయంగా దళాలను ముందుకు నడిపించడం వల్ల సైనికుల ధైర్యం పెరిగింది.
మరాఠా వరుసల్లో గందరగోళం
గంటల తరబడి సాగిన పోరాటం తరువాత మరాఠా ఫిరంగుల్లో చాలా భాగం బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వెళ్లింది. ఫిరంగుల మద్దతు తగ్గిపోవడంతో కాల్బలం ఒంటరిగా పోరాడాల్సి వచ్చింది. కొన్ని దళాలు ఇంకా పోరాడుతుండగా, మరికొన్ని వెనక్కి వెళ్లడం ప్రారంభించాయి. ఈ పరిస్థితి మొత్తం యుద్ధరంగంపై ప్రభావం చూపింది. ఒకసారి వరుసలు విరిగిపోవడంతో, బ్రిటిష్ సైన్యం ఆ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకొని అన్ని వైపుల నుంచి ఒత్తిడి పెంచింది.
యుద్ధం చివరి గంటలు
మధ్యాహ్నం తర్వాత యుద్ధం తుది దశకు చేరుకుంది. మరాఠా సైన్యంలో ఇంకా పోరాడుతున్న దళాలు ఉన్నప్పటికీ, సమన్వయం దాదాపు కోల్పోయింది. అనేక మంది అధికారులు మరణించారు లేదా గాయపడ్డారు. కొన్ని ఫిరంగులు ధ్వంసమయ్యాయి. మరికొన్ని బ్రిటిష్ చేతికి చిక్కాయి. చివరికి మిగిలిన దళాలు యుద్ధభూమిని విడిచి వెనక్కి తగ్గడం ప్రారంభించాయి. దీంతో లాస్వారి యుద్ధంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి విజయం లభించింది.
ఇరువైపుల భారీ నష్టం
ఈ యుద్ధం రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో అత్యంత రక్తపాతమైన యుద్ధాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది.
చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం:
- బ్రిటిష్ సైన్యంలో కూడా గణనీయమైన సంఖ్యలో సైనికులు మరణించారు లేదా గాయపడ్డారు.
- మరాఠా సైన్యం వేలాది మంది సైనికులను కోల్పోయింది.
- పెద్ద సంఖ్యలో ఫిరంగులు, మందుగుండు సామగ్రి బ్రిటిష్ స్వాధీనం అయ్యాయి.
ఈ విజయం సులభంగా రాలేదు. బ్రిటిష్ సైన్యం కూడా దీని కోసం భారీ మూల్యం చెల్లించాల్సి వచ్చింది.
లాస్వారి యుద్ధం ఎందుకు ప్రత్యేకం?
అస్సయే యుద్ధంలో అశ్విక దళం, వేగవంతమైన కదలికలు కీలక పాత్ర పోషిస్తే, లాస్వారి యుద్ధంలో శిక్షణ పొందిన కాల్బలం మధ్య జరిగిన ప్రత్యక్ష పోరాటమే ప్రధాన అంశం. అందువల్ల అనేక చరిత్రకారులు దీనిని రెండో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలోని అత్యంత క్రమశిక్షణతో సాగిన కాల్బల యుద్ధాలలో ఒకటిగా అభివర్ణిస్తారు.
లాస్వారి యుద్ధం తర్వాత జరిగిన పరిణామాలు – ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా ఆధిపత్యానికి పెద్ద దెబ్బ
1803 నవంబర్ 1న లాస్వారి యుద్ధం ముగిసే సమయానికి ఉత్తర భారతదేశ రాజకీయ పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. యుద్ధంలో విజయం సాధించినప్పటికీ బ్రిటిష్ సైన్యం కూడా గణనీయమైన నష్టాన్ని చవిచూసింది. కానీ ఆ నష్టాల కంటే వారికి దక్కిన రాజకీయ, సైనిక ప్రయోజనాలు ఎంతో పెద్దవి. మరోవైపు, దౌలత్ రావు సింధియాకు ఈ యుద్ధం తీవ్రమైన దెబ్బగా మారింది. ఒకప్పుడు ఉత్తర భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన మరాఠా సైన్యంగా పేరొందిన ఆయన కాల్బలం దాదాపు విచ్ఛిన్నమైంది.
సింధియా సైన్యంపై ప్రభావం
లాస్వారి యుద్ధంలో మరాఠా సైన్యం కేవలం సైనికులను మాత్రమే కోల్పోలేదు.
ఈ యుద్ధంలో:
- శిక్షణ పొందిన కాల్బలంలో పెద్ద భాగం నష్టపోయింది.
- అనేక అనుభవజ్ఞులైన అధికారులు మరణించారు లేదా బందీలయ్యారు.
- ఫిరంగులు, మందుగుండు సామగ్రి, సైనిక సామగ్రిలో పెద్ద భాగం బ్రిటిష్ చేతికి వెళ్లింది.
ఇవి తిరిగి నిర్మించడం చాలా కష్టమైన పని. అందువల్ల సింధియా సైన్యం మునుపటి బలాన్ని వెంటనే తిరిగి పొందలేకపోయింది.
ఉత్తర భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం బలపడింది
అలీగఢ్, ఢిల్లీ, ఆగ్రా, లాస్వారి-ఈ వరుస విజయాలతో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఉత్తర భారతదేశంలో తన స్థానాన్ని బలపరుచుకుంది.
ముఖ్యంగా:
- ఢిల్లీపై బ్రిటిష్ నియంత్రణ స్థిరపడింది.
- మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II పూర్తిగా బ్రిటిష్ రక్షణలోనే కొనసాగాడు.
- యమునా నది పరిసర ప్రాంతాల్లో బ్రిటిష్ ప్రభావం మరింత పెరిగింది.
ఈ విజయాలు కేవలం యుద్ధ విజయాలు మాత్రమే కాదు. భారతదేశ రాజకీయ పటంలో శాశ్వత మార్పులకు ఇవి పునాది వేశాయి.
సింధియా చర్చలకు సిద్ధం కావడం
లాస్వారి యుద్ధం తర్వాత దౌలత్ రావు సింధియా యుద్ధాన్ని కొనసాగించడం కష్టమని గ్రహించాడు. ఒకవైపు దక్షిణ భారతదేశంలో ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ విజయాలు కొనసాగుతుండగా, మరోవైపు ఉత్తర భారతదేశంలో జనరల్ లేక్ వరుస విజయాలు సాధిస్తున్నాడు. ఇలాంటి పరిస్థితిలో దీర్ఘకాల యుద్ధం తన రాజ్యానికి మరింత నష్టం కలిగిస్తుందని సింధియా అర్థం చేసుకున్నాడు. దీంతో బ్రిటిష్తో చర్చలు ప్రారంభించేందుకు అంగీకరించాడు.
సుర్జీ–అంజన్గావ్ ఒప్పందం (Treaty of Surji-Anjangaon)
1803 డిసెంబర్ 30న బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మరియు దౌలత్ రావు సింధియా మధ్య సుర్జీ–అంజన్గావ్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఈ ఒప్పందం రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఒప్పందాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.
ఒప్పందంలోని ప్రధాన నిబంధనలు
1. విస్తారమైన భూభాగాన్ని కోల్పోవడం
సింధియా తన ఆధీనంలోని అనేక ప్రాంతాలను బ్రిటిష్కు అప్పగించాడు.
వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
- గంగా-యమునా మధ్య ప్రాంతంలోని అనేక భూభాగాలు
- ఢిల్లీ పరిసర ప్రాంతాలు
- హర్యానా ప్రాంతంలోని అనేక ప్రాంతాలు
- గుజరాత్లోని కొన్ని ప్రాంతాలు
2. ఢిల్లీపై హక్కు కోల్పోవడం
సింధియా ఇకపై ఢిల్లీపై తన రాజకీయ ప్రభావాన్ని కోల్పోయాడు. మొఘల్ చక్రవర్తిపై కూడా ఆయన ప్రభావం ముగిసింది. ఈ మార్పు బ్రిటిష్కు అపారమైన రాజకీయ ప్రాధాన్యతను తీసుకొచ్చింది.
3. బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడం
సింధియా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, భవిష్యత్తులో వారి ప్రభావాన్ని అంగీకరించాడు.
రెండో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంపై ప్రభావం
లాస్వారి యుద్ధం, సుర్జీ-అంజన్గావ్ ఒప్పందం తర్వాత మరాఠా సమాఖ్య మరింత బలహీనపడింది. అయితే యుద్ధం వెంటనే పూర్తిగా ముగియలేదు. యశ్వంతరావు హోల్కర్ ఇంకా బ్రిటిష్కు వ్యతిరేకంగా పోరాటం కొనసాగించాడు. దీంతో రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం 1805 వరకు కొనసాగింది.
జనరల్ జెరార్డ్ లేక్కు వచ్చిన గుర్తింపు
లాస్వారి విజయం తరువాత జనరల్ లేక్ బ్రిటిష్ సైన్యంలో అత్యంత విజయవంతమైన సైన్యాధికారిగా గుర్తింపు పొందాడు. అలీగఢ్, ఢిల్లీ, ఆగ్రా, లాస్వారి వంటి వరుస విజయాలతో ఆయన ఉత్తర భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ప్రభావాన్ని గణనీయంగా విస్తరించాడు. బ్రిటిష్ పార్లమెంట్లో కూడా ఆయన విజయాలను ప్రశంసించారు.
లాస్వారి యుద్ధం యొక్క నిజమైన ప్రాముఖ్యత
లాస్వారి యుద్ధం తర్వాత భారతదేశ రాజకీయ సమతుల్యత మరింతగా బ్రిటిష్ వైపు మొగ్గింది. ఈ యుద్ధం ద్వారా:
- ఉత్తర భారతదేశంలో సింధియా ఆధిపత్యానికి గట్టి దెబ్బ తగిలింది.
- బ్రిటిష్కు ఢిల్లీపై స్థిరమైన నియంత్రణ లభించింది.
- మరాఠా సమాఖ్యలోని ఐక్యత మరింత దెబ్బతింది.
- బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదగడానికి మరో బలమైన అడుగు పడింది.
లాస్వారి యుద్ధం – చారిత్రక ప్రాముఖ్యత, ఆసక్తికరమైన విషయాలు, Timeline, ముగింపు
లాస్వారి యుద్ధం (Battle of Laswari) భారతదేశ చరిత్రలో అత్యంత నిర్ణయాత్మక యుద్ధాల్లో ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది. ఈ యుద్ధం తరువాత ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా సమాఖ్య సైనిక శక్తికి తీవ్ర దెబ్బ తగిలింది. అదే సమయంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఢిల్లీ, ఆగ్రా ప్రాంతాల్లో తన ఆధిపత్యాన్ని శాశ్వతంగా బలపరుచుకుంది. చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, అస్సయే యుద్ధం దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ విజయానికి ప్రతీక అయితే, లాస్వారి యుద్ధం ఉత్తర భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని స్థిరపరిచిన యుద్ధం.
లాస్వారి యుద్ధం యొక్క చారిత్రక ప్రాముఖ్యత
1. ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా శక్తికి పెద్ద దెబ్బ
లాస్వారి యుద్ధంలో దౌలత్ రావు సింధియా శిక్షణ పొందిన కాల్బలంలో పెద్ద భాగం నష్టపోయింది. ఈ సైన్యాన్ని తిరిగి అదే స్థాయిలో నిర్మించడం సాధ్యం కాలేదు. దీంతో ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా ప్రభావం గణనీయంగా తగ్గింది.
2. ఢిల్లీపై బ్రిటిష్ నియంత్రణ శాశ్వతమైంది
అలీగఢ్, ఢిల్లీ, ఆగ్రా, లాస్వారి విజయాల తరువాత బ్రిటిష్ ఢిల్లీపై తమ నియంత్రణను పూర్తిగా స్థిరపరిచారు. మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II పేరు అధికారికంగా కొనసాగినప్పటికీ, వాస్తవ అధికారమంతా బ్రిటిష్ చేతుల్లోనే ఉండేది.
3. రెండో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలో కీలక మలుపు
ఈ యుద్ధం తర్వాత సింధియా శాంతి చర్చలకు రావాల్సి వచ్చింది. దీని ఫలితంగానే 1803 డిసెంబర్ 30న సుర్జీ–అంజన్గావ్ ఒప్పందం కుదిరింది.
4. బ్రిటిష్ సైనిక ప్రతిష్ఠ పెరిగింది
లాస్వారి విజయం జనరల్ జెరార్డ్ లేక్కు విశేష గుర్తింపు తెచ్చిపెట్టింది. భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైన్యం కేవలం దక్షిణంలోనే కాకుండా ఉత్తర భారతదేశంలో కూడా బలమైన సైనిక శక్తిగా నిలిచిందని ఈ యుద్ధం నిరూపించింది.
లాస్వారి యుద్ధం గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలు
- లాస్వారి యుద్ధం 1803 నవంబర్ 1న జరిగింది.
- ఇది రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలోని అత్యంత రక్తపాతమైన యుద్ధాల్లో ఒకటి.
- మరాఠా కాల్బలం యూరోపియన్ పద్ధతిలో శిక్షణ పొందిన భారతీయ సైనికులతో రూపొందించబడింది.
- యుద్ధం చివరి వరకు మరాఠా సైనికులు తమ ఫిరంగులను వదిలిపెట్టకుండా పోరాడినట్లు బ్రిటిష్ అధికారులు కూడా తమ నివేదికల్లో పేర్కొన్నారు.
- లాస్వారి విజయం తరువాత సింధియా బ్రిటిష్తో శాంతి చర్చలు ప్రారంభించక తప్పలేదు.
- ఈ యుద్ధం తరువాత ఢిల్లీపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం మరింత బలపడింది.
Timeline
- 31 డిసెంబర్ 1802 – బస్సేన్ ఒప్పందం (Treaty of Bassein)
- 4 సెప్టెంబర్ 1803 – అలీగఢ్ కోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.
- 11 సెప్టెంబర్ 1803 – ఢిల్లీ సమీపంలోని పట్పర్గంజ్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ విజయం.
- 14 సెప్టెంబర్ 1803 – బ్రిటిష్ సైన్యం ఢిల్లీలోకి ప్రవేశించింది.
- 18 అక్టోబర్ 1803 – ఆగ్రా కోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.
- 1 నవంబర్ 1803 – లాస్వారి యుద్ధం జరిగింది; బ్రిటిష్ విజయం సాధించారు.
- 30 డిసెంబర్ 1803 – సుర్జీ-అంజన్గావ్ ఒప్పందం కుదిరింది.
- 1805 – రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముగిసింది.
ముగింపు
లాస్వారి యుద్ధం భారతదేశ చరిత్రలో ఒక సాధారణ యుద్ధం కాదు. ఇది ఉత్తర భారతదేశ రాజకీయ భవిష్యత్తును మార్చిన యుద్ధం. అస్సయేలో దక్షిణ భారతదేశంలో సాధించిన విజయానికి కొనసాగింపుగా, లాస్వారిలో జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ సాధించిన విజయం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి ఉత్తర భారతదేశంలో స్థిరమైన ఆధిపత్యాన్ని తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ విజయాన్ని కేవలం బ్రిటిష్ సైనిక నైపుణ్యంగా మాత్రమే చూడడం సరైంది కాదు. మరాఠా సైనికులు కూడా అపార ధైర్యంతో పోరాడారు. ముఖ్యంగా వారి శిక్షణ పొందిన కాల్బలం, ఫిరంగి దళం చివరి వరకు యుద్ధరంగాన్ని విడిచిపెట్టకుండా చేసిన ప్రతిఘటన భారత సైనిక చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించింది. లాస్వారి యుద్ధం మరాఠా సమాఖ్యకు భారీ దెబ్బ అయినప్పటికీ, వారి ప్రతిఘటన అక్కడితో ముగియలేదు. యశ్వంతరావు హోల్కర్ వంటి నాయకులు తరువాత కూడా బ్రిటిష్కు వ్యతిరేకంగా పోరాటం కొనసాగించారు. అయినప్పటికీ, 1803లో జరిగిన లాస్వారి యుద్ధం ఉత్తర భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని బలపరిచిన అత్యంత నిర్ణయాత్మక యుద్ధాల్లో ఒకటిగా చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.
