బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య విస్తరణలో ఒక కీలక మలుపు
పరిచయం
Battle of Assaye – 1803 భారతదేశ చరిత్రలో 18వ శతాబ్దం చివరి భాగం, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం అత్యంత కీలకమైన కాలంగా గుర్తించబడుతుంది. ఈ కాలంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడింది. దక్షిణ భారతదేశంలో టిప్పు సుల్తాన్ మరణంతో మైసూర్ రాజ్యం ప్రభావం తగ్గిపోయింది. కానీ బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి ఇంకా ఒక పెద్ద సవాలు మిగిలి ఉంది. అదే మరాఠా సామ్రాజ్యం.
ఆ కాలంలో మరాఠా శక్తి భారతదేశంలో అత్యంత బలమైన రాజకీయ, సైనిక శక్తులలో ఒకటి. వారి ఆధీనంలో విస్తారమైన భూభాగం ఉండేది. ఉత్తర భారతదేశం నుంచి దక్కన్ వరకు మరాఠాల ప్రభావం కనిపించేది. అందువల్ల భారతదేశంపై పూర్తి ఆధిపత్యం సాధించాలంటే మరాఠాలను ఎదుర్కోవడం తప్ప బ్రిటిష్కు మరో మార్గం లేదు. ఈ పరిస్థితుల్లో జరిగిన రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1803-1805) లో అత్యంత నిర్ణయాత్మక ఘట్టంగా నిలిచింది అస్సయే యుద్ధం (Battle of Assaye).
1803 సెప్టెంబర్ 23న ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని అస్సయే (Assaye/Asai) గ్రామం సమీపంలో ఈ యుద్ధం జరిగింది. ఒకవైపు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సైన్యానికి నాయకత్వం వహించిన మేజర్ జనరల్ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ (తరువాత ప్రపంచ ప్రఖ్యాత డ్యూక్ ఆఫ్ వెల్లింగ్టన్), మరోవైపు మరాఠా నాయకులు దౌలత్ రావు సింధియా (Daulat Rao Scindia) మరియు రఘోజీ భోంస్లే II (Raghoji II Bhonsle) సంయుక్త సైన్యం తలపడింది.
ఈ యుద్ధంలో మరాఠా సైన్యం సంఖ్యాపరంగా బ్రిటిష్ సైన్యంకంటే చాలా పెద్దది. అనుభవజ్ఞులైన అశ్విక దళాలు, శక్తివంతమైన ఫిరంగులు, యూరోపియన్ శిక్షణ పొందిన కాల్బలం మరాఠాల వద్ద ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ బ్రిటిష్ సైన్యం అనూహ్యమైన వ్యూహం, క్రమశిక్షణ, నాయకత్వంతో విజయం సాధించింది. ఈ విజయం కేవలం ఒక యుద్ధ విజయం మాత్రమే కాదు. భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాజకీయ భవిష్యత్తును బలపరిచిన సంఘటనగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది. ఇదే యుద్ధం ఆర్థర్ వెల్లెస్లీని ప్రపంచ ప్రఖ్యాత సైన్యాధికారిగా నిలబెట్టిన మొదటి గొప్ప విజయంగా కూడా గుర్తించబడుతుంది.
అయితే అస్సయే యుద్ధం ఒక్కరోజులో జరిగిన సంఘటన కాదు. దానికి ముందు మరాఠా సామ్రాజ్యంలో ఏర్పడిన అంతర్గత విభేదాలు, బ్రిటిష్ దౌత్య వ్యూహాలు, బస్సేన్ ఒప్పందం, అధికార పోరాటాలు ఈ యుద్ధానికి బలమైన పునాది వేశాయి. అస్సయే యుద్ధం ఎందుకు జరిగింది? మరాఠా సామ్రాజ్యం ఎలా బలహీనపడింది? బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఈ అవకాశాన్ని ఎలా వినియోగించుకుంది? యుద్ధం ఎలా సాగింది? ఈ విజయంతో భారతదేశ రాజకీయ పటంలో ఎలాంటి మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి?
ఈ ప్రశ్నలన్నింటికీ సమాధానం తెలుసుకోవాలంటే ముందుగా మరాఠా సామ్రాజ్య పరిస్థితిని అర్థం చేసుకోవాలి.
Battle of Assaye – 1803
మరాఠా సామ్రాజ్యం – అస్సయే యుద్ధానికి దారితీసిన అసలు నేపథ్యం
ఈ యుద్ధానికి అసలు కారణం కేవలం బ్రిటిష్-మరాఠాల మధ్య జరిగిన సైనిక ఘర్షణ మాత్రమే కాదు. మరాఠా నాయకుల మధ్య ఏర్పడిన రాజకీయ విభేదాలు, అధికార పోరాటాలు, బ్రిటిష్ దౌత్య వ్యూహాలు కలిసి ఈ యుద్ధానికి దారితీశాయి.
మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడటం – మరాఠాల ఎదుగుదల
1707లో మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు మరణించిన తరువాత మొఘల్ సామ్రాజ్యం వేగంగా బలహీనపడింది. ఈ పరిస్థితిని మరాఠాలు తమకు అనుకూలంగా మార్చుకున్నారు. ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వేసిన పునాదులపై మరాఠా సామ్రాజ్యం క్రమంగా విస్తరించింది. తరువాతి దశలో పేష్వాల నాయకత్వంలో మరాఠాల ప్రభావం దక్కన్ను దాటి ఉత్తర భారతదేశం వరకు విస్తరించింది.
18వ శతాబ్దం చివరినాటికి మరాఠాలు భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన రాజకీయ శక్తిగా నిలిచారు.
పేష్వా వ్యవస్థ అంటే ఏమిటి?
మరాఠా రాజ్యంలో ఛత్రపతి అధికారిక పాలకుడు అయినప్పటికీ, కాలక్రమేణా పరిపాలనా అధికారాలు పేష్వా చేతుల్లోకి వెళ్లాయి. పుణే మరాఠా పాలనకు కేంద్రంగా మారింది. పేష్వా మొత్తం మరాఠా సమాఖ్యకు నాయకుడిగా వ్యవహరించేవాడు. కానీ మరాఠా సామ్రాజ్యం పూర్తిగా ఒకే కేంద్ర పాలనలో ఉండేది కాదు.
మరాఠా సమాఖ్య (Maratha Confederacy)
మరాఠా శక్తి అనేక ప్రధాన కుటుంబాల సమాఖ్యగా ఉండేది.
వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
- పేష్వా – పుణే
- సింధియా – గ్వాలియర్
- హోల్కర్ – ఇండోర్
- భోంస్లే – నాగపూర్
- గైక్వాడ్ – బరోడా
వీళ్లందరూ మరాఠా సమాఖ్యలో భాగమే అయినప్పటికీ, ప్రతి ఒక్కరికీ స్వంత సైన్యం, స్వంత పరిపాలన, స్వంత రాజకీయ ప్రయోజనాలు ఉండేవి. ఇదే తరువాత మరాఠా సామ్రాజ్య బలహీనతకు ప్రధాన కారణమైంది.
మాధవరావు పేష్వా మరణం తరువాత పరిస్థితి
1772లో మాధవరావు I పేష్వా మరణించిన తరువాత మరాఠా సమాఖ్యలో ఐక్యత క్రమంగా తగ్గిపోయింది. ప్రతి నాయకుడు తన ప్రభావాన్ని పెంచుకోవడానికి ప్రయత్నించడం ప్రారంభించాడు. ఈ అంతర్గత పోటీలు క్రమంగా అధికార పోరాటాలుగా మారాయి. బయటకు మరాఠా సమాఖ్య బలంగా కనిపించినా, లోపల మాత్రం విభేదాలు పెరుగుతున్నాయి.
బాజీరావు II పేష్వా కావడం
1796లో బాజీరావు II పేష్వాగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. అయితే ఆయనకు పూర్వ పేష్వాల మాదిరిగా బలమైన నాయకత్వం లేదని అనేక చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మరాఠా నాయకులందరినీ ఒకే తాటిపై నడిపించడంలో ఆయన విఫలమయ్యాడు. ఈ పరిస్థితిని ఇతర మరాఠా సర్దార్లు తమకు అనుకూలంగా ఉపయోగించుకోవడం ప్రారంభించారు.
యశ్వంతరావు హోల్కర్తో ఘర్షణ
1802లో మరాఠా సమాఖ్యలో అంతర్గత యుద్ధం చెలరేగింది. యశ్వంతరావు హోల్కర్ మరియు పేష్వా బాజీరావు II మధ్య తీవ్రమైన ఘర్షణ జరిగింది. 1802 అక్టోబర్ 25న పుణే సమీపంలో జరిగిన యుద్ధంలో హోల్కర్ విజయం సాధించాడు. పేష్వా బాజీరావు II ఓడిపోయి పుణేను విడిచి పారిపోవాల్సి వచ్చింది. మొదట రాయగడ్ ప్రాంతానికి, తరువాత బ్రిటిష్ రక్షణ కోసం బస్సేన్ (ప్రస్తుత వసాయి) చేరుకున్నాడు. ఇక్కడి నుంచే భారత చరిత్రను మార్చిన ఒక కీలక నిర్ణయం తీసుకోబడింది.
బస్సేన్ ఒప్పందం (Treaty of Bassein – 1802)
1802 డిసెంబర్ 31న పేష్వా బాజీరావు II మరియు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మధ్య బస్సేన్ ఒప్పందం కుదిరింది. ఈ ఒప్పందం భారత చరిత్రలో అత్యంత వివాదాస్పద రాజకీయ ఒప్పందాల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.
ఈ ఒప్పందంలోని ప్రధాన నిబంధనలు:
- పేష్వా తన రాజ్యంలో బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని ఉంచుకోవడానికి అంగీకరించాడు.
- ఆ సైన్య నిర్వహణ ఖర్చును పేష్వానే భరించాలి.
- ఇతర భారతీయ రాజ్యాలతో లేదా విదేశీ శక్తులతో బ్రిటిష్ అనుమతి లేకుండా ఒప్పందాలు చేయకూడదు.
- అవసరమైతే బ్రిటిష్ పేష్వాకు సైనిక సహాయం అందించాలి.
మరాఠా నాయకుల ఆగ్రహం
బస్సేన్ ఒప్పందం కుదిరిన వార్త మరాఠా సమాఖ్యలో తీవ్ర అసంతృప్తిని రేకెత్తించింది.
ప్రత్యేకంగా:
- దౌలత్ రావు సింధియా
- రఘోజీ భోంస్లే II
ఈ ఒప్పందాన్ని అంగీకరించలేదు.
వారి అభిప్రాయం ప్రకారం, పేష్వా మరాఠా సమాఖ్య స్వాతంత్ర్యాన్ని బ్రిటిష్ చేతుల్లో పెట్టేశాడు. ఇది కేవలం పేష్వా నిర్ణయం మాత్రమే కాదు, మొత్తం మరాఠా సమాఖ్య గౌరవానికి దెబ్బగా వారు భావించారు.
బ్రిటిష్ యుద్ధానికి సిద్ధమవడం
లార్డ్ రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ ఈ పరిస్థితిని ఒక గొప్ప అవకాశంగా చూశాడు. మరాఠా నాయకులు పరస్పరం విభేదిస్తున్న సమయంలో వారిని ఒక్కొక్కరిని ఓడించడం సులభమని ఆయన భావించాడు. దీంతో బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని సమీకరించడం ప్రారంభించాడు. దక్షిణ దళానికి మేజర్ జనరల్ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ, ఉత్తర దళానికి జనరల్ జెరార్డ్ లేక్ (Gerard Lake) నాయకత్వం వహించారు.
ఇలా రెండో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధం (1803-1805) ప్రారంభమైంది. దాని అత్యంత కీలకమైన యుద్ధమే 1803 సెప్టెంబర్ 23న జరిగిన అస్సయే యుద్ధం.
అస్సయే యుద్ధానికి ముందు జరిగిన సైనిక కదలికలు – రెండు శక్తులు ముఖాముఖి
1803 సెప్టెంబర్ నెల.
దక్కన్ ప్రాంతంలో వర్షాకాలం చివరి దశకు చేరుకుంది. నదుల్లో ఇంకా నీటి ప్రవాహం ఉంది. పొలాలు పచ్చగా కనిపిస్తున్నాయి. కానీ ఈ ప్రశాంతమైన వాతావరణం వెనుక ఒక భారీ యుద్ధం సిద్ధమవుతోంది. బస్సేన్ ఒప్పందం తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, మరాఠా నాయకుల మధ్య యుద్ధం తప్పదని స్పష్టమైంది. ఇరువైపులా సైన్యాలు సమీకరించబడ్డాయి. అయితే ఎవరు ముందుగా దాడి చేస్తారు? ఎక్కడ యుద్ధం జరుగుతుంది? అనేది ఇంకా నిర్ణయించబడలేదు. ఈ సమయంలో మేజర్ జనరల్ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ తీసుకున్న నిర్ణయాలే తరువాత అస్సయే యుద్ధ ఫలితాన్ని ప్రభావితం చేశాయి.
ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ దక్కన్లోకి ప్రవేశం
బ్రిటిష్ సైన్యానికి దక్కన్ ప్రాంతంలో నాయకత్వం వహించే బాధ్యత ఆర్థర్ వెల్లెస్లీకి అప్పగించబడింది. ఆయన కేవలం యుద్ధం చేయడానికే రాలేదు. ముందుగా మరాఠా సైన్యం కదలికలు, వారి బలం, సరఫరా మార్గాలు, నదులు, కొండలు, గ్రామాల గురించి విస్తృత సమాచారం సేకరించాడు.
వెల్లెస్లీ నమ్మకం ఒకటే- “యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే ముందు గెలిచే ప్రణాళిక సిద్ధంగా ఉండాలి.” అందుకే ఆయన గూఢచారులను వివిధ ప్రాంతాలకు పంపించాడు. స్థానిక మార్గదర్శకుల సహాయం తీసుకున్నాడు. ప్రతి నది, ప్రతి రహదారి, ప్రతి గ్రామం గురించి వివరాలు తెలుసుకున్నాడు.
అహ్మద్నగర్ కోట స్వాధీనం
మరాఠా సైన్యాన్ని ఎదుర్కొనే ముందు, బ్రిటిష్ సైన్యం అహ్మద్నగర్ కోటను లక్ష్యంగా ఎంచుకుంది. 1803 ఆగస్టు 8న బ్రిటిష్ దళాలు అహ్మద్నగర్పై దాడి చేశాయి. కొద్ది రోజుల పోరాటం తరువాత కోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వచ్చింది.
ఈ విజయంతో:
- బ్రిటిష్కు బలమైన సైనిక స్థావరం లభించింది.
- సరఫరా మార్గాలు మరింత సురక్షితమయ్యాయి.
- మరాఠా సైన్యంపై ఒత్తిడి పెరిగింది.
అహ్మద్నగర్ పతనం మరాఠా నాయకులకు హెచ్చరికగా మారింది.
మరాఠా సంయుక్త సైన్యం
అస్సయే యుద్ధానికి ముందు మరాఠా నాయకులు దౌలత్ రావు సింధియా మరియు రఘోజీ భోంస్లే II తమ దళాలను ఒకచోట సమీకరించారు.
వారి సైన్యంలో:
- భారీ అశ్విక దళాలు,
- వేలాది కాల్బలం,
- శక్తివంతమైన ఫిరంగులు,
- యూరోపియన్ శిక్షణ పొందిన సైనికులు
ఉన్నారు.
ముఖ్యంగా వారి ఫిరంగి దళానికి ఫ్రెంచ్ మరియు ఇతర యూరోపియన్ సైనిక అధికారులు గతంలో శిక్షణ ఇచ్చారు. అందువల్ల మరాఠా ఫిరంగి దళం భారతదేశంలో అత్యంత బలమైన వాటిలో ఒకటిగా పరిగణించబడేది.
సైన్యాల బలం
ఈ యుద్ధంలో అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన విషయం సంఖ్యల్లో కనిపిస్తుంది.
ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ వద్ద ఉన్న సైన్యం మరాఠా సైన్యంతో పోలిస్తే చాలా తక్కువ.
చారిత్రక ఆధారాల్లో సంఖ్యల్లో స్వల్ప తేడాలు ఉన్నప్పటికీ, సాధారణంగా అంగీకరించబడిన వివరాల ప్రకారం:
- బ్రిటిష్ పక్షం: సుమారు 9,000-10,000 మంది (బ్రిటిష్ సైనికులు, భారతీయ సిపాయిలు, అశ్విక దళాలు).
- మరాఠా పక్షం: సుమారు 40,000-50,000 మంది, అలాగే 90కి పైగా ఫిరంగులు.
సంఖ్యాపరంగా మరాఠాలకే స్పష్టమైన ఆధిక్యం ఉంది.
వెల్లెస్లీ తీసుకున్న అత్యంత ప్రమాదకరమైన నిర్ణయం
సాధారణంగా ఒక సైన్యాధికారి తనకంటే ఐదు రెట్లు పెద్ద సైన్యాన్ని ఎదుర్కొనడానికి వెనుకాడతాడు. కానీ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ అలా చేయలేదు. ఆయన ఆలస్యం చేస్తే మరాఠా సైన్యం మరింత బలపడుతుందని భావించాడు. అందుకే శత్రువు పూర్తిగా సిద్ధం కాకముందే దాడి చేయాలని నిర్ణయించాడు. ఈ నిర్ణయం చాలా ప్రమాదకరమైనది. ఒకవేళ యుద్ధంలో ఓడిపోతే, దక్కన్లోని మొత్తం బ్రిటిష్ దళాలు తీవ్ర సంక్షోభంలో పడే అవకాశం ఉండేది.
అస్సయే గ్రామం సమీపంలో మరాఠా శిబిరం
మరాఠా సైన్యం కైత్నా (Kaitna) మరియు జువా (Juah/Juah) నదుల మధ్య ఉన్న ప్రాంతంలో శిబిరం వేసింది. ఈ ప్రాంతం సహజ రక్షణ కలిగి ఉంది. మరాఠా నాయకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, నదుల కారణంగా బ్రిటిష్ సైన్యం నేరుగా దాడి చేయడం చాలా కష్టమవుతుంది. అందువల్ల వారు తమ ఫిరంగులను నదికి ఎదురుగా అమర్చి, శత్రువు వచ్చే దారిని గమనిస్తూ సిద్ధంగా ఉన్నారు.
వెల్లెస్లీ శత్రు శిబిరాన్ని పరిశీలించడం
1803 సెప్టెంబర్ 23 ఉదయం ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ స్వయంగా ముందువరుసలోకి వెళ్లి మరాఠా శిబిరాన్ని పరిశీలించాడు. ఆయన మొదట చూసినప్పుడు నదిని దాటే అవకాశం కనిపించలేదు. కానీ స్థానిక మార్గదర్శకుల ద్వారా ఒక సమాచారం తెలిసింది. అస్సయే గ్రామానికి సమీపంలో నదిని దాటగలిగే ఒక ఫోర్డ్ (తక్కువ లోతు ఉన్న దాటే మార్గం) ఉందని ఆయనకు చెప్పారు. అదే ఈ యుద్ధంలో అత్యంత కీలకమైన మలుపుగా మారింది. వెల్లెస్లీ వెంటనే తన ప్రణాళికను మార్చాడు. శత్రువు ఊహించని దిశ నుంచి దాడి చేయాలని నిర్ణయించాడు. ఈ నిర్ణయం కేవలం ధైర్యం మాత్రమే కాదు, యుద్ధ వ్యూహంలో అసాధారణమైన ఆలోచనగా చరిత్రలో నిలిచింది.
యుద్ధం ప్రారంభం కావడానికి కేవలం కొన్ని నిమిషాలే మిగిలి ఉన్నాయి.
మరాఠా సైన్యం ఇంకా బ్రిటిష్ దళాలు నేరుగా తమ ముందున్న మార్గంలోనే వస్తాయని భావిస్తోంది. కానీ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ తన మొత్తం సైన్యాన్ని రహస్యంగా నది దాటించి, మరాఠా సైన్యానికి అనుకోని దిశలో ఎదురుగా నిలబెట్టబోతున్నాడు. ఈ ఒక్క నిర్ణయం అస్సయే యుద్ధం గమనాన్ని పూర్తిగా మార్చబోతోంది.
అస్సయే యుద్ధం (23 సెప్టెంబర్ 1803) – యుద్ధం ఎలా ప్రారంభమైంది?
1803 సెప్టెంబర్ 23.
ఉదయం సూర్యుడు ఉదయించే సమయానికి అస్సయే గ్రామ పరిసరాల్లో స్వల్ప పొగమంచు అలుముకుంది. కైత్నా (Kaitna) నది ఒడ్డున మరాఠా సైన్యం తమ ఫిరంగులు, కాల్బలం, అశ్విక దళాలను యుద్ధానికి సిద్ధం చేసింది. బ్రిటిష్ సైన్యం నేరుగా తమ ఎదుటి వైపు నుంచే వస్తుందని మరాఠా నాయకులు భావించారు. కానీ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ అప్పటికే తన ప్రణాళికను మార్చేశాడు.
నది దాటిన బ్రిటిష్ సైన్యం
స్థానికుల సహాయంతో కైత్నా నదిలో ఒక తక్కువ లోతు ఉన్న దాటే ప్రదేశాన్ని (ford) గుర్తించిన వెల్లెస్లీ, వెంటనే తన దళాలకు అక్కడి నుంచి నదిని దాటాలని ఆదేశించాడు. ఇది అత్యంత ప్రమాదకరమైన నిర్ణయం. నది దాటుతున్న సమయంలో శత్రువు ఫిరంగులు కాల్పులు ప్రారంభిస్తే మొత్తం సైన్యం భారీ నష్టాన్ని చవిచూడాల్సి వచ్చేది. అయితే మరాఠా సైన్యం మొదట ఈ కదలికను పూర్తిగా గుర్తించలేకపోయింది. బ్రిటిష్ సైన్యం వేగంగా నదిని దాటి యుద్ధరంగంలో నిలబడింది. ఈ దృశ్యం చూసిన మరాఠా సైన్యాధికారులు వెంటనే తమ దళాలను కొత్త దిశలో అమర్చాల్సి వచ్చింది. దీంతో వారి మొదటి వ్యూహం పూర్తిగా దెబ్బతింది.
మరాఠా ఫిరంగుల భీకర దాడి
బ్రిటిష్ సైన్యం ముందుకు కదలడం ప్రారంభించగానే మరాఠా ఫిరంగులు ఒక్కసారిగా గర్జించాయి. భారీ ఇనుప గుండ్లు బ్రిటిష్ వరుసలపై పడ్డాయి. మొదటి కొన్ని నిమిషాల్లోనే అనేక మంది సైనికులు మరణించారు. కొన్ని ఫిరంగి గుండ్లు గుర్రాలను తాకడంతో అశ్విక దళాల్లో గందరగోళం ఏర్పడింది. బ్రిటిష్ అధికారులు తరువాత తమ నివేదికల్లో, అస్సయేలో మరాఠా ఫిరంగుల దాడి తాము భారతదేశంలో ఎదుర్కొన్న అత్యంత తీవ్ర కాల్పుల్లో ఒకటని పేర్కొన్నారు.
బ్రిటిష్ కాల్బలం ముందుకు దూసుకెళ్లింది
ఫిరంగుల దాడి కొనసాగుతున్నప్పటికీ వెల్లెస్లీ వెనక్కు తగ్గలేదు. ఆయన తన కాల్బలానికి ఒకే ఆదేశం ఇచ్చాడు. “ఫిరంగుల దగ్గరికి చేరుకునే వరకు ఆగకండి.” బ్రిటిష్, భారతీయ సిపాయిలు వరుసలుగా ముందుకు కదిలారు. ప్రతి అడుగులోనూ ఫిరంగి గుండ్లు పడుతున్నాయి. అనేక మంది సైనికులు నేలకూలుతున్నారు. అయినా వెనుక ఉన్న దళాలు ఖాళీని భర్తీ చేస్తూ ముందుకు సాగాయి. ఇది ఆ కాలంలో బ్రిటిష్ సైన్యానికి ఉన్న క్రమశిక్షణకు ఉదాహరణగా నిలిచింది.
చేతికి చేతి పోరాటం ప్రారంభం
బ్రిటిష్ కాల్బలం మరాఠా ఫిరంగుల వద్దకు చేరుకున్న తర్వాత యుద్ధం పూర్తిగా మారిపోయింది. ఇప్పటి వరకు దూరం నుంచి జరిగిన పోరాటం, ఇప్పుడు ముఖాముఖి యుద్ధంగా మారింది. తుపాకులపై బేయోనెట్లు అమర్చి బ్రిటిష్ సైనికులు ముందుకు దూసుకెళ్లారు. మరాఠా సైనికులు కత్తులు, ఈటెలు, తుపాకులతో ప్రతిఘటించారు. కొన్ని చోట్ల ఫిరంగుల చుట్టూ తీవ్ర పోరాటం జరిగింది. ఒక ఫిరంగిని స్వాధీనం చేసుకున్న వెంటనే మరాఠా సైనికులు తిరిగి దాడి చేసి దానిని వెనక్కి తీసుకునే ప్రయత్నం చేశారు. యుద్ధభూమిలో దుమ్ము, పొగ, తుపాకీ శబ్దాలతో ఏ దళం ఎక్కడ ఉందో కూడా గుర్తించడం కష్టంగా మారింది.
మరాఠా అశ్విక దళాల ప్రతిదాడి
మరాఠా సైన్యానికి అత్యంత బలమైన విభాగం వారి అశ్విక దళం. బ్రిటిష్ కాల్బలం ముందుకు రావడం గమనించిన మరాఠా నాయకులు వేలాది గుర్రపు దళాలను ఒకేసారి దాడికి పంపించారు. వేగంగా దూసుకొచ్చిన అశ్విక దళం బ్రిటిష్ వరుసలను చీల్చివేయాలని ప్రయత్నించింది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో తీవ్ర పోరాటం జరిగింది. బ్రిటిష్ అశ్విక దళం కూడా ఎదురుదాడికి దిగింది. యుద్ధరంగం మొత్తం గుర్రాల దూకుడు, కత్తుల ఢీకొనడం, తుపాకీ కాల్పులతో మార్మోగిపోయింది.
ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ ప్రాణాపాయం
యుద్ధం అత్యంత ఉధృతంగా సాగుతున్న సమయంలో ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ స్వయంగా ముందువరుసలో సైన్యాన్ని నడిపించాడు. అతను వెనుక నిలబడి ఆదేశాలు ఇవ్వలేదు. ముందు వరుసలోనే తిరుగుతూ సైనికులను ప్రోత్సహించాడు. ఈ సమయంలో అతను స్వారీ చేస్తున్న గుర్రం తుపాకీ గుండుకు గురై కుప్పకూలింది. వెల్లెస్లీ వెంటనే మరో గుర్రంపై ఎక్కి యుద్ధాన్ని కొనసాగించాడు. ఈ సంఘటన ఆయన యుద్ధరంగంలో ఎంత ప్రమాదకర పరిస్థితుల్లో ఉన్నాడో తెలియజేస్తుంది.
మరాఠా ఫిరంగులు మళ్లీ ముప్పుగా మారాయి
బ్రిటిష్ సైన్యం కొన్ని ఫిరంగులను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత ముందుకు కదిలింది. కానీ వెనుక పడిపోయినట్లు కనిపించిన కొందరు మరాఠా ఫిరంగి సైనికులు మళ్లీ లేచి ఆ ఫిరంగులను తిప్పి బ్రిటిష్ వెనుక వరుసలపై కాల్పులు ప్రారంభించారు. ఇది బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని కొంతసేపు తీవ్ర ఇబ్బందికి గురిచేసింది. వెంటనే అదనపు దళాలను పంపించి ఆ ఫిరంగులను పూర్తిగా స్వాధీనం చేసుకోవాల్సి వచ్చింది.
యుద్ధం కీలక దశకు చేరుకుంది
మధ్యాహ్నానికి యుద్ధం మరింత ఉధృతమైంది. ఇరువైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. మరాఠా సైన్యం ఇంకా పూర్తిగా వెనక్కి తగ్గలేదు. బ్రిటిష్ సైన్యం కూడా తీవ్ర అలసటతో పోరాడుతోంది. అయితే ఈ సమయంలో ఒక నిర్ణయాత్మక మలుపు చోటుచేసుకుంది. ఆ మలుపే అస్సయే యుద్ధం తుది ఫలితాన్ని నిర్ణయించింది.
అస్సయే యుద్ధం చివరి దశ – బ్రిటిష్ విజయం ఎలా సాధ్యమైంది?
1803 సెప్టెంబర్ 23 మధ్యాహ్నానికి అస్సయే యుద్ధం అత్యంత ఉధృత దశకు చేరుకుంది. యుద్ధభూమి అంతా దుమ్ము, పొగ, ఫిరంగుల గర్జనలు, గుర్రాల పరుగులు, తుపాకీ కాల్పులతో మార్మోగుతోంది. ఇరువైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగినప్పటికీ, ఎవ్వరూ వెనక్కి తగ్గడానికి సిద్ధంగా లేరు. మరాఠా సైన్యం ఇప్పటికీ సంఖ్యాపరంగా బలంగా ఉంది. కానీ యుద్ధం కొనసాగుతున్న కొద్దీ వారి దళాల మధ్య సమన్వయం తగ్గడం ప్రారంభమైంది. మరోవైపు, బ్రిటిష్ సైన్యం తీవ్ర నష్టాలు ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, తమ వరుసలను క్రమబద్ధంగా నిలబెట్టుకుంది.
యుద్ధం కీలక మలుపు
బ్రిటిష్ కాల్బలం మరాఠా ఫిరంగుల వద్దకు చేరుకొని వాటిని ఒక్కొక్కటిగా స్వాధీనం చేసుకోవడం ప్రారంభించింది. ఆ కాలంలో ఫిరంగులు యుద్ధంలో అత్యంత కీలకమైన ఆయుధాలు. ఒకసారి ఫిరంగి దళం నియంత్రణ కోల్పోతే, మొత్తం సైన్యంపై దాని ప్రభావం పడుతుంది. మరాఠా సైనికులు అపార ధైర్యంతో ఫిరంగులను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ప్రయత్నించారు. అనేక చోట్ల అదే ఫిరంగి కోసం పలుమార్లు చేతికి చేతి పోరాటం జరిగింది. అయితే బ్రిటిష్ దళాలు క్రమంగా ముందుకు సాగుతూ ఫిరంగులను పూర్తిగా తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాయి.
మరాఠా దళాల మధ్య సమన్వయం దెబ్బతినడం
ఈ యుద్ధంలో మరాఠా సైన్యం చాలా పెద్దది అయినప్పటికీ, మొత్తం సైన్యాన్ని ఒకే నాయకుడు నడిపించలేదు. దౌలత్ రావు సింధియా, రఘోజీ భోంస్లే దళాలు కలిసి పోరాడుతున్నప్పటికీ, యుద్ధం తీవ్రంగా మారిన తర్వాత ప్రతి విభాగం తమ తమ ప్రాంతంలో పోరాడాల్సి వచ్చింది. యుద్ధరంగంలో దుమ్ము, పొగ కారణంగా ఆదేశాలు ఒకచోట నుంచి మరోచోటికి సరిగా చేరలేదు. దీంతో కొన్ని అశ్విక దళాలు ముందుకు వస్తుండగా, మరికొన్ని వెనక్కి వెళ్లడం ప్రారంభించాయి. ఈ గందరగోళాన్ని ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ వెంటనే గుర్తించాడు.
బ్రిటిష్ తుది దాడి
వెల్లెస్లీ ఆలస్యం చేయకుండా తన కాల్బలం, అశ్విక దళాలను ఒకేసారి ముందుకు నడిపించాడు. మరాఠా సైన్యం వరుసలపై అన్ని వైపుల నుంచి ఒత్తిడి పెరిగింది. ఫిరంగులు కోల్పోవడం, సమన్వయం దెబ్బతినడం వల్ల మరాఠా దళాలు క్రమంగా వెనక్కి తగ్గడం ప్రారంభించాయి. ఈ వెనుకడుగు కొద్దిసేపటికే పెద్ద ఎత్తున ఉపసంహరణగా మారింది.
యుద్ధం ముగింపు
సాయంత్రం సమయానికి యుద్ధం ముగిసింది. అస్సయే యుద్ధభూమి అంతా మృతదేహాలు, గాయపడిన సైనికులు, ధ్వంసమైన ఫిరంగులు, చనిపోయిన గుర్రాలతో నిండిపోయింది. బ్రిటిష్ సైన్యం యుద్ధరంగాన్ని తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది. మరాఠా సైన్యం పూర్తిగా నాశనం కాలేదు. అయితే ఆ రోజు వారు యుద్ధరంగాన్ని విడిచి వెనక్కి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. అందువల్ల ఈ యుద్ధంలో విజయం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీదేనని ప్రకటించబడింది.
ఇరువైపుల ప్రాణనష్టం
అస్సయే యుద్ధం రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో అత్యంత రక్తపాతమైన యుద్ధాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది. చారిత్రక ఆధారాల్లో సంఖ్యల్లో కొంత తేడా ఉన్నప్పటికీ, సాధారణంగా అంగీకరించబడిన వివరాల ప్రకారం:
బ్రిటిష్ పక్షం
- సుమారు 1,500 మందికి పైగా సైనికులు మరణించారు లేదా గాయపడ్డారు.
- కొన్ని రెజిమెంట్లు తమ సైనికుల్లో మూడో వంతు వరకు కోల్పోయాయి.
మరాఠా పక్షం
- వేలాది మంది సైనికులు మరణించారు లేదా గాయపడ్డారు.
- అనేక ఫిరంగులు, మందుగుండు సామగ్రి బ్రిటిష్ చేతికి చిక్కాయి.
యుద్ధంలో గెలిచినప్పటికీ, బ్రిటిష్ సైన్యం కూడా తీవ్ర నష్టాన్ని చవిచూసింది.
ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ అభిప్రాయం
తరువాతి సంవత్సరాల్లో ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ అనేక యుద్ధాల్లో పాల్గొన్నాడు.
1815లో వాటర్లూ యుద్ధంలో నెపోలియన్ బోనపార్ట్ను ఓడించి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి పొందాడు.
అయితే తన జీవితంలో ఏ యుద్ధం అత్యంత కఠినమని అడిగినప్పుడు, ఆయన అస్సయే యుద్ధాన్ని ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించినట్లు అనేక చారిత్రక వనరులు పేర్కొంటాయి.
దీనికి కారణం:
- శత్రువు సంఖ్యాపరంగా చాలా పెద్దది కావడం,
- మరాఠా ఫిరంగుల తీవ్ర దాడి,
- బ్రిటిష్ సైన్యంలో భారీ నష్టాలు,
- చివరి వరకు అనిశ్చితంగా సాగిన పోరాటం.
ఈ కారణాల వల్ల అస్సయే యుద్ధం ఆయన సైనిక జీవితంలో అత్యంత కఠినమైన విజయాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.
ఈ విజయంతో ఏమి మారింది?
అస్సయే యుద్ధం గెలవడంతో బ్రిటిష్ దక్కన్ ప్రాంతంలో తమ స్థితిని బలపరుచుకున్నారు. అయితే యుద్ధం ఇంకా పూర్తిగా ముగియలేదు. దౌలత్ రావు సింధియా, రఘోజీ భోంస్లే ఇంకా పూర్తిగా లొంగిపోలేదు. తదుపరి నెలల్లో జరిగిన అరగావ్ (Battle of Argaon – 1803) మరియు గవిల్ఘడ్ కోట ముట్టడి (Siege of Gawilghur) వంటి యుద్ధాలు రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధ ఫలితాన్ని తుది రూపంలో నిర్ణయించాయి.
అస్సయే యుద్ధం తర్వాత జరిగిన పరిణామాలు – మరాఠా సామ్రాజ్యానికి ఎదురైన భారీ దెబ్బ
1803 సెప్టెంబర్ 23న అస్సయే యుద్ధంలో విజయం సాధించిన తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ యుద్ధాన్ని అక్కడితో ఆపలేదు. ఆర్థర్ వెల్లెస్లీకి ఒక విషయం స్పష్టంగా తెలుసు. ఒక్క యుద్ధంలో గెలవడం సరిపోదు. మరాఠా సైన్యం పూర్తిగా లొంగిపోయే వరకు దండయాత్ర కొనసాగాలి. మరోవైపు, అస్సయేలో ఓడిపోయినప్పటికీ దౌలత్ రావు సింధియా, రఘోజీ భోంస్లే తమ సైన్యాలను మళ్లీ సమీకరించే ప్రయత్నం ప్రారంభించారు. వారి వద్ద ఇంకా వేలాది మంది సైనికులు, కొన్ని ఫిరంగులు, అనేక కోటలు మిగిలి ఉన్నాయి. అందువల్ల రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ఇంకా ముగియలేదు.
అస్సయే తర్వాత బ్రిటిష్ వ్యూహం
అస్సయే విజయం తర్వాత ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ తన సైన్యానికి విశ్రాంతి ఇవ్వకుండా ముందుకు సాగాడు. మరాఠా నాయకులు మళ్లీ పెద్ద సైన్యాన్ని సమీకరించే అవకాశం ఇవ్వకూడదని ఆయన నిర్ణయించాడు. దీంతో వారి శిబిరాలు, సరఫరా మార్గాలు, కోటలను లక్ష్యంగా చేసుకుని వరుస దండయాత్రలు ప్రారంభించాడు. ఈ వ్యూహం వల్ల మరాఠా నాయకులు రక్షణాత్మక స్థితిలోకి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.
అరగావ్ యుద్ధం (Battle of Argaon – 29 నవంబర్ 1803)
అస్సయే యుద్ధం జరిగిన రెండు నెలల తర్వాత, 1803 నవంబర్ 29న ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని అరగావ్ (Argaon/Argaum) సమీపంలో మరో కీలక యుద్ధం జరిగింది. ఈసారి కూడా ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడు. రఘోజీ భోంస్లే, సింధియా దళాలు మళ్లీ బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాయి. యుద్ధం ప్రారంభంలో మరాఠా సైన్యం గట్టి ప్రతిఘటన ఇచ్చింది.
కానీ అస్సయే యుద్ధం తర్వాత ఏర్పడిన గందరగోళం ఇంకా పూర్తిగా తొలగిపోలేదు. కొన్ని దళాలు వెనక్కి తగ్గడంతో మరాఠా వరుసల్లో అయోమయం ఏర్పడింది. దాన్ని అవకాశంగా తీసుకున్న బ్రిటిష్ దళాలు వేగంగా ముందుకు దూసుకెళ్లాయి. చివరికి అరగావ్ యుద్ధంలో కూడా బ్రిటిష్ విజయం సాధించారు.
గవిల్ఘడ్ కోట ముట్టడి (Siege of Gawilghur)
అరగావ్ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటిష్ లక్ష్యం గవిల్ఘడ్ కోట. ఈ కోట సత్పుర పర్వత ప్రాంతంలో ఉండటంతో సహజ రక్షణ కలిగి ఉంది. అనేక మంది దీన్ని దుర్భేద్య కోటగా భావించేవారు. బ్రిటిష్ సైన్యం కోటను ముట్టడించి ఫిరంగులతో నిరంతరం దాడి చేసింది. కొన్ని రోజుల తీవ్ర పోరాటం తర్వాత కోట గోడల్లో చీలిక ఏర్పడింది. బ్రిటిష్ దళాలు కోటలోకి ప్రవేశించి దానిని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. ఈ విజయంతో రఘోజీ భోంస్లే స్థితి మరింత బలహీనపడింది.
దేవ్గావ్ ఒప్పందం (Treaty of Deogaon)
గవిల్ఘడ్ కోట పతనం తర్వాత రఘోజీ భోంస్లే యుద్ధాన్ని కొనసాగించడం కష్టమని గ్రహించాడు. దీంతో 1803 డిసెంబర్ 17న బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో దేవ్గావ్ ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు.
ఈ ఒప్పందం ప్రకారం:
- రఘోజీ భోంస్లే విస్తారమైన భూభాగాన్ని బ్రిటిష్కు అప్పగించాడు.
- బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాడు.
- భవిష్యత్తులో బ్రిటిష్ అనుమతి లేకుండా విదేశీ సంబంధాలు పెట్టుకోకూడదని అంగీకరించాడు.
ఈ ఒప్పందంతో నాగపూర్ భోంస్లే శక్తికి గట్టి దెబ్బ తగిలింది.
సుర్జీ–అంజన్గావ్ ఒప్పందం (Treaty of Surji-Anjangaon)
రఘోజీ భోంస్లే తరువాత దౌలత్ రావు సింధియా కూడా యుద్ధాన్ని కొనసాగించడం కష్టమని అర్థం చేసుకున్నాడు. 1803 డిసెంబర్ 30న బ్రిటిష్తో సుర్జీ–అంజన్గావ్ ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు.
ఈ ఒప్పందం ప్రకారం:
- గంగా-యమునా మధ్య ఉన్న అనేక ప్రాంతాలు,
- ఢిల్లీ పరిసర ప్రాంతాలు,
- గుజరాత్లోని కొన్ని ప్రాంతాలు
బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వెళ్లాయి. అలాగే సింధియా కూడా బ్రిటిష్ రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాడు.
మరాఠా సామ్రాజ్యంపై ప్రభావం
అస్సయే, అరగావ్, గవిల్ఘడ్ విజయాల తర్వాత మరాఠా సమాఖ్య ఐక్యత మరింత బలహీనపడింది. ప్రతి నాయకుడు తన రాజ్యాన్ని కాపాడుకోవడంపైనే దృష్టి పెట్టాడు. ఒకప్పుడు భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన మరాఠా సమాఖ్య, ఇప్పుడు బ్రిటిష్ దౌత్యం మరియు సైనిక శక్తి ముందు విభజిత శక్తిగా మారింది. అయితే మరాఠా ప్రతిఘటన పూర్తిగా ముగియలేదు. యశ్వంతరావు హోల్కర్ ఇంకా బ్రిటిష్కు వ్యతిరేకంగా పోరాటం కొనసాగించాడు. దీంతో రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం 1805 వరకు కొనసాగింది.
ఆర్థర్ వెల్లెస్లీకి పెరిగిన కీర్తి
అస్సయే మరియు తరువాతి విజయాలతో ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ పేరు బ్రిటిష్ సైన్యంలో మరింత ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయనను కేవలం ధైర్యవంతుడైన సైన్యాధికారి మాత్రమే కాకుండా, పరిస్థితులను వేగంగా అంచనా వేసి నిర్ణయాలు తీసుకునే వ్యూహకర్తగా కూడా గుర్తించారు. ఈ విజయాలే తరువాత ఆయనను యూరప్ యుద్ధాల్లో కీలక బాధ్యతలు చేపట్టే స్థాయికి తీసుకెళ్లాయి
అస్సయే యుద్ధం – చారిత్రక ప్రాముఖ్యత, ఆసక్తికరమైన విషయాలు, Timeline, ముగింపు
అస్సయే యుద్ధం (Battle of Assaye) భారతదేశ చరిత్రలో కేవలం ఒక యుద్ధం మాత్రమే కాదు. ఇది భారతదేశ రాజకీయ సమతుల్యతను మార్చిన ఒక కీలక సంఘటన. సంఖ్యాపరంగా చాలా చిన్నదైన బ్రిటిష్ సైన్యం, తమకంటే ఎన్నో రెట్లు పెద్ద మరాఠా సైన్యాన్ని ఓడించడం ప్రపంచ సైనిక చరిత్రలో కూడా విశేషంగా ప్రస్తావించబడింది. ఈ యుద్ధం తర్వాత మరాఠా సమాఖ్య శక్తి క్రమంగా బలహీనపడగా, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశంలో మరింత బలమైన రాజకీయ, సైనిక శక్తిగా ఎదిగింది.
అస్సయే యుద్ధం యొక్క చారిత్రక ప్రాముఖ్యత
1. రెండో ఆంగ్లో–మరాఠా యుద్ధంలో కీలక మలుపు
అస్సయే యుద్ధం రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలోని అత్యంత నిర్ణయాత్మక యుద్ధంగా చరిత్రలో నిలిచింది. ఈ విజయం లేకపోయి ఉంటే బ్రిటిష్ దక్కన్ ప్రాంతంలో తమ ప్రభావాన్ని అంత వేగంగా విస్తరించలేకపోయేవారు.
2. మరాఠా సమాఖ్య బలహీనపడింది
అస్సయే తర్వాత మరాఠా నాయకుల మధ్య ఉన్న విభేదాలు మరింత స్పష్టమయ్యాయి. ఒకే నాయకత్వంలో పోరాడలేకపోవడం, యుద్ధ వ్యూహాల్లో సమన్వయం లేకపోవడం వారి బలహీనతగా మారింది. ఈ పరిస్థితిని బ్రిటిష్ సమర్థంగా ఉపయోగించుకున్నారు.
3. ఆర్థర్ వెల్లెస్లీకి ప్రపంచవ్యాప్త గుర్తింపు
అస్సయే విజయం ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ సైనిక జీవితంలో ఒక గొప్ప మలుపు. తరువాత ఆయన యూరప్లో నెపోలియన్పై జరిగిన వాటర్లూ యుద్ధంలో విజయం సాధించి ప్రపంచ ప్రసిద్ధి పొందినా, అస్సయే యుద్ధాన్ని తన అత్యంత కఠినమైన విజయాల్లో ఒకటిగా పేర్కొన్నట్లు అనేక చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
4. బ్రిటిష్ విస్తరణకు పునాది
ఈ యుద్ధం తర్వాత:
- నాగపూర్ భోంస్లే బలహీనపడ్డారు.
- సింధియా ప్రభావం తగ్గింది.
- బ్రిటిష్ దక్కన్ ప్రాంతంలో స్థిరమైన ఆధిపత్యం ఏర్పరచుకున్నారు.
- తరువాతి మరాఠా యుద్ధాలకు బ్రిటిష్ బలమైన స్థితిలో వెళ్లగలిగారు.
అస్సయే యుద్ధం గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలు
- యుద్ధం 1803 సెప్టెంబర్ 23న జరిగింది.
- యుద్ధం ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని అస్సయే (Asai/Assaye) గ్రామ సమీపంలో జరిగింది.
- మరాఠా సైన్యం సంఖ్యాపరంగా బ్రిటిష్ సైన్యంకంటే అనేక రెట్లు పెద్దది.
- ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ స్థానికులు చూపిన ఒక తక్కువ లోతు ఉన్న నది మార్గాన్ని ఉపయోగించి శత్రువును ఆశ్చర్యపరిచాడు.
- యుద్ధ సమయంలో వెల్లెస్లీ స్వారీ చేస్తున్న గుర్రం తుపాకీ గుండుకు గురైంది. అయినప్పటికీ ఆయన మరో గుర్రంపై ఎక్కి సైన్యాన్ని నడిపించాడు.
- ఈ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ సైన్యానికీ భారీ నష్టాలే సంభవించాయి. అందుకే ఇది “కఠిన విజయంగా” గుర్తించబడింది.
Timeline
- 1796 – బాజీరావు II పేష్వాగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.
- 25 అక్టోబర్ 1802 – పుణే సమీపంలో యశ్వంతరావు హోల్కర్ చేత బాజీరావు II ఓడిపోయాడు.
- 31 డిసెంబర్ 1802 – బస్సేన్ ఒప్పందం (Treaty of Bassein).
- 8 ఆగస్టు 1803 – అహ్మద్నగర్ కోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.
- 23 సెప్టెంబర్ 1803 – అస్సయే యుద్ధం జరిగింది; బ్రిటిష్ విజయం సాధించారు.
- 29 నవంబర్ 1803 – అరగావ్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ విజయం.
- 15 డిసెంబర్ 1803 – గవిల్ఘడ్ కోట బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వెళ్లింది.
- 17 డిసెంబర్ 1803 – దేవ్గావ్ ఒప్పందం.
- 30 డిసెంబర్ 1803 – సుర్జీ-అంజన్గావ్ ఒప్పందం.
- 1805 – రెండో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముగిసింది.
ముగింపు
అస్సయే యుద్ధం భారత చరిత్రలో ఒక సాధారణ యుద్ధం కాదు. సంఖ్యలో తక్కువగా ఉన్న బ్రిటిష్ సైన్యం, వ్యూహాత్మక ఆలోచన, క్రమశిక్షణ, నాయకత్వంతో ఎంతో పెద్ద మరాఠా సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని విజయం సాధించిన సంఘటన ఇది. ఈ యుద్ధం మరాఠా సమాఖ్య బలహీనతలను ప్రపంచానికి చూపించింది. అదే సమయంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశంలో తన రాజకీయ, సైనిక ఆధిపత్యాన్ని వేగంగా విస్తరించుకునే అవకాశాన్ని కల్పించింది.
అయితే, అస్సయే యుద్ధాన్ని కేవలం బ్రిటిష్ విజయంగా మాత్రమే చూడటం సరైంది కాదు. మరాఠా సైనికులు కూడా అసాధారణ ధైర్యంతో పోరాడారు. ముఖ్యంగా వారి ఫిరంగి దళం, అశ్విక దళం బ్రిటిష్ సైన్యానికి తీవ్రమైన నష్టాలు కలిగించింది. ఈ కారణంగానే అస్సయే యుద్ధం భారతదేశంలోని అత్యంత రక్తపాతమైన, ఉత్కంఠభరితమైన యుద్ధాల్లో ఒకటిగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది. చివరికి, అస్సయే యుద్ధం భారతదేశంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య విస్తరణకు ఒక బలమైన పునాదిని వేసిన యుద్ధంగా, మరాఠా సమాఖ్య క్రమంగా బలహీనపడటానికి కారణమైన కీలక మలుపుగా చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచింది.
