Fourth Anglo-Mysore War – 1799 నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం

పరిచయం

Fourth Anglo-Mysore War – 1799 భారతదేశ చరిత్రలో విదేశీ పాలనకు వ్యతిరేకంగా అత్యంత తీవ్రంగా పోరాడిన పాలకుల్లో టిప్పు సుల్తాన్ పేరు ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది. ఆయన జీవితంలోని చివరి అధ్యాయమే నాలుగో ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధం. ఈ యుద్ధం కేవలం మైసూర్ రాజ్య భవిష్యత్తునే కాదు, దక్షిణ భారతదేశ రాజకీయ సమీకరణాలను కూడా పూర్తిగా మార్చేసింది. 1799లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, హైదరాబాద్ నిజాం మరియు మరాఠాల మద్దతుతో మైసూర్ రాజ్యంపై పెద్ద ఎత్తున దండెత్తింది. అప్పటికే టిప్పు సుల్తాన్ తన రాజ్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి అనేక సంవత్సరాలుగా బ్రిటిష్ విస్తరణ విధానాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాడు. అయితే ఈసారి పరిస్థితులు గత యుద్ధాల కంటే భిన్నంగా ఉన్నాయి.

ఈ యుద్ధానికి ముందు జరిగిన మూడో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం (1790–1792) లో టిప్పు సుల్తాన్ ఓడిపోయి, 1792 శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం ప్రకారం తన రాజ్యంలో సగానికి పైగా భూభాగాన్ని బ్రిటిష్, నిజాం, మరాఠాలకు అప్పగించాల్సి వచ్చింది. అంతేకాకుండా భారీ పరిహారం చెల్లించాల్సి వచ్చింది. ఆ పరిహారం పూర్తిగా చెల్లించే వరకు తన ఇద్దరు కుమారులను బ్రిటిష్ వారికి బందీలుగా పంపాల్సి వచ్చిన సంఘటన ఆయన జీవితంలో అత్యంత బాధాకరమైన ఘట్టంగా నిలిచింది. అయితే ఆ పరాజయం తర్వాత కూడా టిప్పు సుల్తాన్ తన ఆశలను వదులుకోలేదు. మైసూర్ సైన్యాన్ని తిరిగి బలోపేతం చేశాడు. కోటలను మరమ్మతు చేయించాడు. ఆయుధ తయారీపై దృష్టి పెట్టాడు. ముఖ్యంగా ఫ్రాన్స్‌తో మైత్రి ఏర్పరచుకొని బ్రిటిష్ శక్తిని ఎదుర్కోవాలని ప్రయత్నించాడు.

ఇదే సమయంలో భారతదేశానికి కొత్త గవర్నర్ జనరల్‌గా లార్డ్ రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ (Lord Richard Wellesley) వచ్చాడు. ఆయన లక్ష్యం స్పష్టంగా ఉంది. భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యానికి అడ్డుగా ఉన్న మైసూర్ రాజ్యాన్ని పూర్తిగా ఓడించడం. టిప్పు సుల్తాన్ ఫ్రాన్స్‌తో సంబంధాలు పెంచుకుంటున్నాడనే వార్తలు వెల్లెస్లీకి అందాయి. అప్పటికే యూరప్‌లో నెపోలియన్ బోనపార్ట్ ఎదుగుతున్న కాలం. ఫ్రాన్స్ భారతదేశంలో టిప్పుకు సైనిక సహాయం చేస్తే బ్రిటిష్ ప్రయోజనాలకు పెద్ద ప్రమాదం ఏర్పడుతుందని ఆయన భావించాడు. దీంతో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం టిప్పు సుల్తాన్‌పై మరోసారి యుద్ధానికి సిద్ధమైంది.

1799లో ప్రారంభమైన నాలుగో ఆంగ్లో మైసూర్ యుద్ధం, కొన్ని వారాల వ్యవధిలోనే భారత చరిత్రలో అత్యంత నిర్ణయాత్మక యుద్ధాల్లో ఒకటిగా మారింది. ఈ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి టిప్పు సుల్తాన్ వీరమరణం పొందాడు. మైసూర్ రాజ్యం రాజకీయంగా పూర్తిగా మారిపోయింది. దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి ఎదురు నిలిచే శక్తి దాదాపుగా లేకుండా పోయింది. అందుకే నాలుగో ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధంను భారతదేశంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య విస్తరణలో ఒక కీలక మలుపుగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు.

Fourth Anglo-Mysore War – 1799

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధానికి దారితీసిన నేపథ్యం

ఒక యుద్ధం ఒక్కరోజులో ప్రారంభం కాదు. దాని వెనుక సంవత్సరాల పాటు కొనసాగిన రాజకీయ విభేదాలు, అధికార పోరాటాలు, నమ్మకద్రోహాలు, వ్యూహాలు ఉంటాయి. 1799లో జరిగిన నాలుగో ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధం కూడా అలాంటిదే. ఈ యుద్ధాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందుగా మైసూర్ రాజ్యం ఎలా శక్తివంతమైన రాజ్యంగా ఎదిగిందో తెలుసుకోవాలి.

హైదర్ అలీ ఎదుగుదల

18వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో మైసూర్ ఒక ప్రముఖ దక్షిణ భారత రాజ్యంగా ఉన్నప్పటికీ, వడేయార్ రాజుల పాలనలో అసలు అధికారం రాజదర్బార్ అధికారుల చేతుల్లో ఉండేది. అలాంటి సమయంలో సాధారణ సైనికుడిగా తన జీవితాన్ని ప్రారంభించిన హైదర్ అలీ తన ధైర్యం, తెలివితేటలు, సైనిక నైపుణ్యంతో క్రమంగా ఉన్నత స్థానానికి చేరుకున్నాడు. యుద్ధరంగంలో సాధించిన విజయాలతో అతను మైసూర్ సైన్యానికి ప్రధాన నాయకుడయ్యాడు. చివరకు రాజ్య పరిపాలనపై కూడా తన ఆధిపత్యాన్ని నెలకొల్పాడు.

హైదర్ అలీ పాలనలో మైసూర్ సైన్యం ఆధునిక ఆయుధాలతో బలోపేతమైంది. ఫిరంగులు, తుపాకులు, క్రమశిక్షణతో కూడిన సైన్యాన్ని నిర్మించడం ద్వారా దక్షిణ భారతదేశంలో మైసూర్ ఒక శక్తివంతమైన రాజ్యంగా ఎదిగింది.

టిప్పు సుల్తాన్ పాలన ప్రారంభం

1782లో హైదర్ అలీ మరణించిన తరువాత, ఆయన కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ మైసూర్ పాలకుడయ్యాడు.

తండ్రిలాగే టిప్పు కూడా ధైర్యవంతుడు, యుద్ధ వ్యూహాల్లో నిపుణుడు. కానీ ఆయన దృష్టి కేవలం యుద్ధాలపైనే కాదు. వ్యవసాయం, వాణిజ్యం, పరిశ్రమలు, నాణేల వ్యవస్థ, పరిపాలనలో కూడా అనేక మార్పులు తీసుకొచ్చాడు.

సైన్యంలో ఇనుప గొట్టాలతో తయారైన మైసూర్ రాకెట్లు (Mysorean Rockets) ను మరింత అభివృద్ధి చేయించాడు. ఆ కాలంలో ఇవి ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఆధునిక రాకెట్ ఆయుధాల్లో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందాయి. తరువాత బ్రిటిష్ వారు కూడా ఈ సాంకేతికతను అధ్యయనం చేసి తమ సైన్యంలో ఉపయోగించారు.

మొదటి మూడు ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధాలు

బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ దక్షిణ భారతదేశంలో తన ప్రభావాన్ని విస్తరించాలనుకుంది. మైసూర్ రాజ్యం ఆ లక్ష్యానికి అతిపెద్ద అడ్డంకిగా మారింది. ఈ కారణంగా ఇరువర్గాల మధ్య వరుసగా యుద్ధాలు జరిగాయి.

మొదటి ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధం (1767–1769)

హైదర్ అలీ నాయకత్వంలో మైసూర్ సైన్యం బ్రిటిష్ వారికి గట్టి ఎదురుదెబ్బ ఇచ్చింది. యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత మద్రాస్ ఒప్పందం (Treaty of Madras) కుదిరింది.

రెండో ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధం (1780–1784)

ఈ యుద్ధం హైదర్ అలీ కాలంలో ప్రారంభమై, టిప్పు సుల్తాన్ పాలనలో ముగిసింది. యుద్ధం అనంతరం మంగళూరు ఒప్పందం (Treaty of Mangalore) కుదిరింది. ఇది బ్రిటిష్ వారు భారతీయ రాజ్యంతో సమాన స్థాయిలో ఒప్పందం చేసుకున్న అరుదైన సంఘటనగా గుర్తించబడుతుంది.

మూడో ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధం (1790–1792)

ఈ యుద్ధం టిప్పు సుల్తాన్‌కు తీవ్రమైన దెబ్బ తగిలించింది. బ్రిటిష్ వారు హైదరాబాద్ నిజాం, మరాఠాలతో కలిసి మైసూర్‌పై దాడి చేశారు. దీర్ఘకాల పోరాటం తర్వాత 1792లో శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం కుదిరింది.

ఈ ఒప్పందం ప్రకారం:

1. మైసూర్ తన రాజ్యంలో దాదాపు సగం భూభాగాన్ని కోల్పోయింది.
2. మూడు కోట్ల రూపాయల పరిహారం చెల్లించాల్సి వచ్చింది.
3. ఆ మొత్తం పూర్తిగా చెల్లించే వరకు టిప్పు సుల్తాన్ తన ఇద్దరు కుమారులను బ్రిటిష్ వారికి బందీలుగా పంపాల్సి వచ్చింది.

ఈ సంఘటన టిప్పు సుల్తాన్‌ను తీవ్రంగా బాధించింది. అయినప్పటికీ ఆయన లొంగిపోలేదు.

టిప్పు సుల్తాన్ కొత్త వ్యూహం

1792 తర్వాత టిప్పు సుల్తాన్ ఒక విషయం స్పష్టంగా గ్రహించాడు. ఒంటరిగా బ్రిటిష్ శక్తిని ఎదుర్కోవడం చాలా కష్టం. అందుకే ఆయన విదేశీ మిత్రులను వెతకడం ప్రారంభించాడు. ముఖ్యంగా ఫ్రాన్స్‌తో సంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. ఫ్రెంచ్ విప్లవం తర్వాత ఏర్పడిన కొత్త ప్రభుత్వంతో సంప్రదింపులు జరిపాడు. అలాగే మౌరిషస్‌లో ఉన్న ఫ్రెంచ్ అధికారులతో కూడా సంబంధాలు కొనసాగించాడు. ఈ వార్తలు బ్రిటిష్ అధికారులను తీవ్ర ఆందోళనకు గురిచేశాయి.

లార్డ్ వెల్లెస్లీ రాక

1798లో లార్డ్ రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ భారతదేశ గవర్నర్ జనరల్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. వెల్లెస్లీ చాలా దూకుడైన విధానాన్ని అనుసరించాడు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యానికి అతిపెద్ద ముప్పు టిప్పు సుల్తాన్. టిప్పు సుల్తాన్ ఫ్రాన్స్‌తో కలిసి పనిచేస్తున్నాడనే సమాచారాన్ని ఆయన యుద్ధానికి సరైన కారణంగా ఉపయోగించాడు. ఇక యుద్ధం తప్పదని అందరికీ అర్థమైంది.

నాలుగో ఆంగ్లో–మైసూర్ యుద్ధం ఎలా ప్రారంభమైంది? – యుద్ధానికి ముందు జరిగిన ప్రతి కీలక పరిణామం

1798 చివరి నాటికి దక్షిణ భారతదేశంలో యుద్ధ వాతావరణం నెలకొంది. బయటకు చూస్తే బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, మైసూర్ రాజ్యం మధ్య శాంతి కొనసాగుతున్నట్లు కనిపించింది. కానీ ఆ శాంతి పైపైకే. రెండు పక్షాలు కూడా యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నాయి. తేడా ఒక్కటే-ఒకవైపు బ్రిటిష్ వారు దాడి చేసే సమయాన్ని ఎంచుకుంటున్నారు; మరోవైపు టిప్పు సుల్తాన్ ఆ దాడిని ఎలా ఎదుర్కోవాలనే ఆలోచనలో ఉన్నాడు.

లార్డ్ వెల్లెస్లీ అసలు లక్ష్యం ఏమిటి?

1798లో భారతదేశ గవర్నర్ జనరల్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన లార్డ్ రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ సాధారణ పరిపాలకుడు కాదు. భారతదేశంలో బ్రిటిష్ అధికారాన్ని శాశ్వతంగా బలపరచాలనే స్పష్టమైన లక్ష్యంతో వచ్చాడు. ఆయన దృష్టిలో భారతదేశంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య విస్తరణకు మూడు ప్రధాన అడ్డంకులు ఉన్నాయి.

1. టిప్పు సుల్తాన్
2. మరాఠా సమాఖ్య
3. ఫ్రెంచ్ ప్రభావం

ఈ మూడింటిలో అత్యంత ప్రమాదకరమైన వ్యక్తి టిప్పు సుల్తానే అని వెల్లెస్లీ భావించాడు.

నెపోలియన్ ప్రభావం – యూరప్ నుంచి భారతదేశం వరకు

ఈ కాలంలో యూరప్‌లో ఒక యువ సైనిక నాయకుడు ప్రపంచాన్ని ఆశ్చర్యపరుస్తున్నాడు. అతడే నెపోలియన్ బోనపార్ట్.

1798లో నెపోలియన్ ఈజిప్టుపై దండెత్తాడు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం దీన్ని సాధారణ యుద్ధంగా చూడలేదు. ఈజిప్టును స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత నెపోలియన్ పర్షియా మార్గం గానీ, సముద్ర మార్గం గానీ భారతదేశంపై దాడి చేసే అవకాశం ఉందని లండన్‌లోని అధికారులు ఆందోళన చెందారు. అదే సమయంలో టిప్పు సుల్తాన్ ఫ్రాన్స్‌తో సంబంధాలు కొనసాగిస్తున్నాడనే సమాచారం వెల్లెస్లీకి చేరింది.

వెల్లెస్లీ ఏ విధంగా ఆలోచించాడు అంటే:

“నెపోలియన్ భారతదేశానికి చేరుకొని, టిప్పు సుల్తాన్‌తో చేతులు కలిపితే దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలన ప్రమాదంలో పడుతుంది.”

ఈ అనుమానం యుద్ధ నిర్ణయాన్ని మరింత వేగవంతం చేసింది.

టిప్పు సుల్తాన్ విదేశాంగ విధానం

మూడో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం తర్వాత టిప్పు సుల్తాన్ ఒక విషయం బాగా అర్థం చేసుకున్నాడు. బ్రిటిష్‌ను ఒంటరిగా ఎదుర్కోవడం సాధ్యం కాదు. అందుకే విదేశీ మిత్రదేశాల కోసం ప్రయత్నించాడు.

ఆయన:

1. ఫ్రాన్స్‌కు రాయబారులను పంపించాడు.
2. మౌరిషస్‌లోని ఫ్రెంచ్ అధికారులతో సంప్రదింపులు జరిపాడు.
3. అరేబియా, ఒట్టోమన్ టర్కీ పాలకులతో సంబంధాలు పెంచడానికి ప్రయత్నించాడు.
4. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ పాలకుడికీ సందేశాలు పంపినట్లు కొన్ని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

అయితే ఈ ప్రయత్నాలు పెద్ద సైనిక సహాయంగా మారలేదు.

బ్రిటిష్ గూఢచారి వ్యవస్థ

బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పటికే బలమైన గూఢచారి వ్యవస్థ ఉంది. మైసూర్ రాజ్యంలో జరిగే అనేక విషయాలు మద్రాస్‌లోని బ్రిటిష్ అధికారులకు చేరేవి. టిప్పు పంపిన కొన్ని లేఖలు, రాయబారుల కదలికలు, విదేశీ సంబంధాల సమాచారం కూడా బ్రిటిష్ అధికారుల దృష్టికి వచ్చింది. వెల్లెస్లీ వెంటనే ఈ సమాచారాన్ని ఉపయోగించి టిప్పు సుల్తాన్‌పై యుద్ధం చేయాలని నిర్ణయించాడు.

హైదరాబాద్ నిజాం ఎందుకు బ్రిటిష్ పక్షాన చేరాడు?

ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం చాలా ముఖ్యం.

హైదరాబాద్ నిజాం గతంలో కొన్నిసార్లు ఫ్రెంచ్ అధికారులను తన సైన్యంలో నియమించుకున్నాడు. కానీ వెల్లెస్లీ తన Subsidiary Alliance (సహాయక సంధి) విధానాన్ని ఉపయోగించి నిజాంను తనవైపు తిప్పుకున్నాడు. 1798లో నిజాం బ్రిటిష్ సంధిని అంగీకరించాడు.

దీని ప్రకారం:

1. నిజాం ఫ్రెంచ్ సైనికులను తొలగించాడు.
2. బ్రిటిష్ సైన్యాన్ని తన రాజ్యంలో ఉంచుకోవడానికి అంగీకరించాడు.
3. యుద్ధం వస్తే బ్రిటిష్‌కు సహాయం చేయాలని ఒప్పుకున్నాడు.

దీంతో టిప్పు సుల్తాన్ ఒక ముఖ్యమైన మిత్రుడిని కోల్పోయాడు.

మరాఠాలు ఎందుకు టిప్పుకు సహాయం చేయలేదు?

టిప్పు సుల్తాన్ మరాఠాల మద్దతు పొందాలని ప్రయత్నించాడు. కానీ మరాఠా నాయకుల మధ్య అప్పటికే అంతర్గత విభేదాలు ఉన్నాయి. అలాగే గత యుద్ధాల్లో టిప్పుతో జరిగిన ఘర్షణల కారణంగా వారు అతనిపై పూర్తి నమ్మకం పెట్టుకోలేదు. బ్రిటిష్‌తో నేరుగా యుద్ధం చేయడానికి కూడా మరాఠాలు ఆసక్తి చూపలేదు. దీంతో టిప్పు మరోసారి ఒంటరివాడయ్యాడు.

యుద్ధం అనివార్యమైంది

1799 ప్రారంభానికి వచ్చేసరికి పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది.

1. టిప్పు సుల్తాన్‌కు పెద్ద మిత్రదేశం లేదు.
2. ఫ్రాన్స్ నుంచి సైనిక సహాయం రాలేదు.
3. నిజాం బ్రిటిష్ పక్షాన చేరాడు.
4. మరాఠాలు తటస్థంగా ఉన్నాయి.
5. బ్రిటిష్ సైన్యం యుద్ధానికి పూర్తిగా సిద్ధమైంది.

వెల్లెస్లీ ఇక ఆలస్యం చేయలేదు.

1799 ఫిబ్రవరిలో మైసూర్‌పై దండెత్తాలని తుది ఆదేశాలు జారీ చేశాడు.

ఈసారి బ్రిటిష్ లక్ష్యం టిప్పు సుల్తాన్‌ను ఓడించడం మాత్రమే కాదు.

మైసూర్ రాజ్యాన్ని పూర్తిగా మోకాళ్లపైకి తీసుకురావడం.

అదే సమయంలో శ్రీరంగపట్నం కోటలో టిప్పు సుల్తాన్ కూడా యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నాడు. తన సైన్యాన్ని సమీకరిస్తూ, కోట రక్షణను బలోపేతం చేస్తూ, చివరి వరకు పోరాడాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఇలా భారత చరిత్రలో అత్యంత నిర్ణయాత్మకమైన యుద్ధాల్లో ఒకటి ప్రారంభం కావడానికి రంగం సిద్ధమైంది.

బ్రిటిష్ దండయాత్ర – మైసూర్ వైపు కదిలిన భారీ సైన్యం

1799 సంవత్సరం ప్రారంభంలో దక్షిణ భారతదేశం మొత్తం యుద్ధ వాతావరణంలో మునిగిపోయింది. మైసూర్ రాజ్యంపై దాడి చేయడానికి బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నెలల తరబడి సిద్ధమైంది. ఈసారి గత యుద్ధాల మాదిరిగా తొందరపడి దాడి చేయలేదు. టిప్పు సుల్తాన్‌కు తప్పించుకునే అవకాశం ఇవ్వకుండా, అన్ని వైపుల నుంచి ముట్టడించే ప్రణాళికను రూపొందించింది.

లార్డ్ వెల్లెస్లీ తన తమ్ముడు కల్నల్ ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ (తరువాత వాటర్‌లూ యుద్ధంలో నెపోలియన్‌ను ఓడించి డ్యూక్ ఆఫ్ వెల్లింగ్టన్గా ప్రసిద్ధి పొందిన వ్యక్తి)తో పాటు అనుభవజ్ఞులైన బ్రిటిష్ అధికారులతో కలిసి ఈ యుద్ధ ప్రణాళికను సిద్ధం చేశాడు.

బ్రిటిష్ యుద్ధ ప్రణాళిక

మూడో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం నుంచి బ్రిటిష్ ఒక ముఖ్యమైన పాఠం నేర్చుకుంది. ఒకే దిశ నుంచి దాడి చేస్తే టిప్పు సుల్తాన్ తన మొత్తం సైన్యాన్ని అక్కడే కేంద్రీకరించి గట్టి ప్రతిఘటన ఇస్తాడు. అందుకే ఈసారి మైసూర్‌పై రెండు ప్రధాన దిశల నుంచి ఒకేసారి దండెత్తాలని నిర్ణయించారు.

మొదటి సైన్యం – మద్రాస్ వైపు నుంచి

ప్రధాన దళానికి జనరల్ జార్జ్ హారిస్ (General George Harris) నాయకత్వం వహించాడు.

ఈ సైన్యంలో:

1. బ్రిటిష్ యూరోపియన్ సైనికులు,
2. భారతీయ సిపాయిలు,
3. హైదరాబాద్ నిజాం పంపిన దళాలు,
4. భారీ ఫిరంగులు,
5. వేలాది ఎద్దులు, ఏనుగులు, గుర్రాలతో కూడిన సరఫరా బృందాలు

ఉన్నాయి.

ఇది యుద్ధ చరిత్రలో అత్యంత భారీ దండయాత్రలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.

రెండో సైన్యం – పశ్చిమ దిశ నుంచి

మరో దళానికి జనరల్ జేమ్స్ స్టువర్ట్ (General James Stuart) నాయకత్వం వహించాడు.

ఈ దళం మలబార్ తీర ప్రాంతం వైపు నుంచి మైసూర్‌లోకి ప్రవేశించింది.

దీని ఉద్దేశం ఒకటే- టిప్పు సుల్తాన్ తన మొత్తం సైన్యాన్ని ఒకే చోట కేంద్రీకరించకుండా అడ్డుకోవడం.

ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ పాత్ర

ఈ యుద్ధంలో ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ వయస్సు ఇంకా తక్కువే. అయినప్పటికీ అతనికి కీలక బాధ్యతలు అప్పగించారు.

1. సరఫరా మార్గాలను రక్షించడం,
2. సైన్యానికి ఆహారం, మందుగుండు సామగ్రి సమయానికి చేరేలా చూడడం,
3. వెనుక నుంచి వచ్చే దాడులను అడ్డుకోవడం,
4. అవసరమైతే ముందువరుసలో యుద్ధంలో పాల్గొనడం.

ఈ యుద్ధంలో అతను చూపిన క్రమశిక్షణ, నిర్వహణా సామర్థ్యం తరువాత అతని సైనిక జీవితంలో ఎంతో ఉపయోగపడింది.

టిప్పు సుల్తాన్‌కు సమాచారం అందింది

బ్రిటిష్ సైన్యం మైసూర్ వైపు కదులుతోందనే సమాచారం టిప్పు సుల్తాన్‌కు గూఢచారుల ద్వారా చేరింది. అతను వెంటనే తన సైన్యాధికారులను సమావేశపరిచాడు. కోటల రక్షణను బలోపేతం చేయాలని ఆదేశించాడు. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో ఉన్న దళాలను అప్రమత్తం చేశాడు.

అయితే ఒక విషయం అతనికి స్పష్టంగా తెలుసు- ఈసారి బ్రిటిష్ సైన్యం గత యుద్ధాల కంటే ఎంతో పెద్దదిగా, మెరుగైన సిద్ధతతో వస్తోంది.

శ్రీరంగపట్నం సిద్ధమవుతోంది

మైసూర్ రాజధాని శ్రీరంగపట్నం సహజ రక్షణ కలిగిన కోట. కావేరి నది రెండు వైపులా ప్రవహిస్తూ కోటకు సహజమైన రక్షణను కల్పించేది.

టిప్పు సుల్తాన్:

1. కోట గోడలను మరమ్మతు చేయించాడు.
2. ఫిరంగులను సరైన స్థానాల్లో ఏర్పాటు చేయించాడు.
3. మందుగుండు సామగ్రిని నిల్వ చేయించాడు.
4. సైనికులకు నిరంతరం శిక్షణ ఇవ్వించాడు.

అతని నిర్ణయం స్పష్టంగా ఉంది-

“శ్రీరంగపట్నం చివరి వరకు పోరాడాలి. అవసరమైతే కోటలోనే ప్రాణత్యాగం చేయాలి.”

ఈ భావనను ఆయన తన సైనికులలో కూడా నింపాడు.

మొదటి ఘర్షణలు

1799 మార్చి నెలలో బ్రిటిష్ సైన్యం మైసూర్ భూభాగంలోకి ప్రవేశించడం ప్రారంభించింది. టిప్పు సుల్తాన్ నేరుగా పెద్ద యుద్ధానికి దిగకుండా, ముందుగా చిన్న దళాలను పంపించి బ్రిటిష్ కదలికలను అడ్డుకునే ప్రయత్నం చేశాడు. కొన్ని చోట్ల చిన్నపాటి ఘర్షణలు జరిగాయి. కొన్ని వంతెనలు ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. కొన్ని మార్గాల్లో బ్రిటిష్ సరఫరా బృందాలపై దాడులు జరిగాయి. అయితే బ్రిటిష్ సైన్యం ముందుగానే ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను సిద్ధం చేసుకోవడంతో ఈ ప్రయత్నాలు వారి దండయాత్రను పూర్తిగా ఆపలేకపోయాయి.

చివరి పోరాటానికి రంగం సిద్ధం

మార్చి చివరి నాటికి బ్రిటిష్ సైన్యం శ్రీరంగపట్నం వైపు వేగంగా కదిలింది. ఇప్పుడు యుద్ధం తప్పదని ఇరువర్గాలకు స్పష్టమైంది. టిప్పు సుల్తాన్ తన సైన్యంతో రాజధాని రక్షణకు సిద్ధమయ్యాడు. బ్రిటిష్ సైన్యం కోటను ముట్టడించడానికి తుది ఏర్పాట్లు పూర్తి చేసింది. దక్షిణ భారతదేశ భవిష్యత్తును నిర్ణయించే చివరి పోరాటం ప్రారంభం కావడానికి కేవలం కొద్ది రోజులే మిగిలి ఉన్నాయి.

శ్రీరంగపట్నం ముట్టడి – టిప్పు సుల్తాన్ జీవితంలో చివరి అధ్యాయం ప్రారంభం

1799 ఏప్రిల్ నెల ప్రారంభానికి వచ్చేసరికి, మైసూర్ రాజధాని శ్రీరంగపట్నం చుట్టూ యుద్ధ మేఘాలు పూర్తిగా కమ్ముకున్నాయి. కొన్ని వారాలుగా వేగంగా ముందుకు సాగుతున్న బ్రిటిష్ సైన్యం ఇప్పుడు టిప్పు సుల్తాన్ రాజధాని గుమ్మం వద్దకు చేరుకుంది. ఈ క్షణం కోసం లార్డ్ వెల్లెస్లీ నెలల తరబడి ప్రణాళికలు రచించగా, టిప్పు సుల్తాన్ మాత్రం తన రాజ్యాన్ని చివరి శ్వాస వరకు కాపాడుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఈ యుద్ధం సాధారణ కోట ముట్టడి కాదు. ఒకవైపు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య విస్తరణ, మరోవైపు మైసూర్ స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడాలనే టిప్పు సంకల్పం ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొన్నాయి.

శ్రీరంగపట్నం – సహజ రక్షణ కలిగిన కోట

శ్రీరంగపట్నం కోటను చూసిన చాలామంది యూరోపియన్ అధికారులు ఒకే మాట చెప్పారు – “ఈ కోటను జయించడం అంత సులభం కాదు.” కావేరి నది రెండు శాఖలుగా విడిపోయి ప్రవహించడం వల్ల ఈ కోట ఒక ద్వీపంలా ఉండేది. కోట చుట్టూ బలమైన రాతి గోడలు, లోతైన కందకాలు, ఎత్తైన బురుజులు నిర్మించబడ్డాయి.

కోటలో:

1. వేలాది మంది సైనికులు,
2. వందలాది ఫిరంగులు,
3. తుపాకులు,
4. రాకెట్ దళాలు,
5. అనేక నెలలకు సరిపడా ఆహార నిల్వలు

ఉండేవి.

టిప్పు సుల్తాన్‌కు ఈ కోటపై అపారమైన నమ్మకం ఉంది.

బ్రిటిష్ సైన్యం శ్రీరంగపట్నం చేరిక

1799 ఏప్రిల్ 5 ప్రాంతంలో జనరల్ జార్జ్ హారిస్ నేతృత్వంలోని ప్రధాన బ్రిటిష్ సైన్యం శ్రీరంగపట్నం సమీపానికి చేరుకుంది. కొన్ని రోజుల వ్యవధిలోనే మరో దళం కూడా వచ్చి కలిసింది. ఇప్పుడు బ్రిటిష్ సైన్యం అన్ని వైపుల నుంచి కోటను చుట్టుముట్టింది. లోపల ఉన్న టిప్పు సుల్తాన్‌కు బయట నుంచి సహాయం అందే మార్గాలు దాదాపు మూసుకుపోయాయి.

టిప్పు సుల్తాన్ తొలి ప్రతిస్పందన

బ్రిటిష్ సైన్యం కోట వద్దకు చేరగానే టిప్పు సుల్తాన్ కోటలోనే దాక్కోలేదు. అనేకసార్లు తన సైన్యంతో బయటకు వచ్చి ఆకస్మిక దాడులు చేశాడు. రాత్రి వేళల్లో బ్రిటిష్ శిబిరాలపై దాడులు చేయించాడు. ఫిరంగులపై దాడి చేయడానికి ప్రత్యేక దళాలను పంపించాడు. కొన్ని చోట్ల బ్రిటిష్ సైన్యానికి నష్టాలు కూడా కలిగాయి. కానీ బ్రిటిష్ సైన్యం సంఖ్యలోనూ, సరఫరాలోనూ ఎంతో బలంగా ఉండడంతో ఈ దాడులు యుద్ధ గమనాన్ని మార్చలేకపోయాయి.

కావేరి నది దాటడం

బ్రిటిష్ అధికారులకు ఒక పెద్ద సవాలు ఎదురైంది. కోటకు చేరాలంటే కావేరి నదిని దాటాలి. వర్షాలు లేకపోవడంతో నదిలో నీటి మట్టం కొంత తగ్గింది.

ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకొని బ్రిటిష్ ఇంజినీర్లు తాత్కాలిక మార్గాలు సిద్ధం చేశారు. సైనికులు, ఫిరంగులు, గుర్రాలు, మందుగుండు సామగ్రి అన్నీ క్రమంగా నదిని దాటాయి. టిప్పు సైన్యం వారిని అడ్డుకునేందుకు ప్రయత్నించినా, బ్రిటిష్ ఫిరంగుల మద్దతుతో ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది.

ఫిరంగుల ముట్టడి ప్రారంభం

కోటకు ఎదురుగా బ్రిటిష్ సైన్యం పెద్ద పెద్ద ఫిరంగులను ఏర్పాటు చేసింది. ప్రతిరోజూ ఉదయం నుంచి సాయంత్రం వరకు కోట గోడలపై నిరంతర కాల్పులు జరిగాయి. భారీ రాతి గోడలు మొదట్లో బలంగా నిలిచాయి. కానీ రోజుల తరబడి జరిగిన దాడుల కారణంగా గోడలలో పగుళ్లు కనిపించడం ప్రారంభమైంది. కోటలోని ప్రజలు, సైనికులు నిరంతరం ఫిరంగుల శబ్దాల మధ్య జీవించాల్సి వచ్చింది.

టిప్పు సుల్తాన్ ధైర్యం

ఈ క్లిష్ట సమయంలో కూడా టిప్పు సుల్తాన్ ధైర్యం కోల్పోలేదు. ప్రతి రోజు స్వయంగా కోట గోడలపైకి వెళ్లి పరిస్థితిని పరిశీలించేవాడు. గాయపడిన సైనికులను పరామర్శించేవాడు. సైన్యాధికారులతో సమావేశమై కొత్త వ్యూహాలు రూపొందించేవాడు. ఒకసారి ఆయన తన సైనికులతో ఇలా అన్నట్లు చారిత్రక గ్రంథాల్లో పేర్కొనబడింది:

“వంద సంవత్సరాలు గొర్రెలా జీవించడం కంటే, ఒక్కరోజు పులిలా జీవించడం గొప్పది.”

ఈ మాటలు సైనికుల్లో కొత్త ఉత్సాహాన్ని నింపాయి.

బ్రిటిష్ చివరి ప్రణాళిక

ఏప్రిల్ చివరి నాటికి బ్రిటిష్ ఫిరంగుల కాల్పులతో కోట వాయువ్య గోడలో పెద్ద చీలిక ఏర్పడింది. బ్రిటిష్ ఇంజినీర్లు ఆ ప్రాంతాన్ని పరిశీలించి అక్కడి నుంచే తుది దాడి చేయాలని నిర్ణయించారు. జనరల్ హారిస్ తన అధికారులతో సమావేశమై దాడి తేదీని ఖరారు చేశాడు.

1799 మే 4 మధ్యాహ్నం కోటపై తుది దాడి చేయాలని నిర్ణయించారు. ఆ రోజు జరిగే యుద్ధమే టిప్పు సుల్తాన్ భవిష్యత్తును, మైసూర్ రాజ్య భవిష్యత్తును నిర్ణయించబోతోందని ఇరువర్గాలకూ తెలుసు.

కోటలోని ప్రతి సైనికుడు తన ఆయుధాన్ని సిద్ధం చేసుకున్నాడు. బయట బ్రిటిష్ సైన్యం కూడా చివరి దాడికి సిద్ధమైంది.

కొన్ని గంటల్లోనే భారత చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధ యుద్ధాల్లో ఒకటి తన చివరి ఘట్టానికి చేరుకోబోతోంది.

1799 మే 4 – శ్రీరంగపట్నం చివరి యుద్ధం మరియు టిప్పు సుల్తాన్ వీరమరణం

1799 మే 4.
ఆ రోజు ఉదయం శ్రీరంగపట్నం కోటలో సాధారణ నిశ్శబ్దం కనిపించినా, ఆ నిశ్శబ్దం వెనుక ఒక పెద్ద తుఫాను దాగి ఉంది. గత కొన్ని వారాలుగా బ్రిటిష్ ఫిరంగులు కోట గోడలను నిరంతరం ధ్వంసం చేస్తున్నాయి. ఇప్పుడు గోడలో ఏర్పడిన పెద్ద చీలిక ద్వారా కోటలోకి ప్రవేశించేందుకు బ్రిటిష్ సైన్యం సిద్ధంగా ఉంది. టిప్పు సుల్తాన్‌కు కూడా ఈ విషయం తెలుసు. ఆ రోజు జరిగే పోరాటం సాధారణ యుద్ధం కాదని, అది మైసూర్ రాజ్యం ఉనికిని నిర్ణయించే యుద్ధమని ఆయన స్పష్టంగా గ్రహించాడు.

చివరి దాడికి ముందు

మే 4 ఉదయం బ్రిటిష్ అధికారులు చివరిసారి యుద్ధ ప్రణాళికను పరిశీలించారు.

జనరల్ జార్జ్ హారిస్ ఆదేశాల మేరకు, కోట గోడలో ఏర్పడిన చీలిక గుండా ప్రత్యేక దాడి దళాలను పంపాలని నిర్ణయించారు. ఆ దళాలకు మేజర్ జనరల్ డేవిడ్ బైర్డ్ (David Baird) నాయకత్వం వహించాడు.

ఇది సాధారణ ఎంపిక కాదు.

డేవిడ్ బైర్డ్‌కు టిప్పు సుల్తాన్‌తో వ్యక్తిగత చరిత్ర ఉంది. రెండో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధంలో ఆయన మైసూర్ సైన్యానికి బందీగా పలు సంవత్సరాలు శ్రీరంగపట్నంలోనే గడిపాడు. ఇప్పుడు అదే కోటను స్వాధీనం చేసుకునే దళానికి నాయకత్వం వహించడం చరిత్రలో ఒక ఆసక్తికరమైన మలుపు.

మధ్యాహ్నం ప్రారంభమైన దాడి

మధ్యాహ్నం సమయంలో బ్రిటిష్ ఫిరంగులు మరోసారి తీవ్రంగా కాల్పులు జరిపాయి. ఆ కాల్పుల ఉద్దేశ్యం కోటలోని రక్షణ దళాలను గందరగోళానికి గురిచేయడం. కొద్దిసేపటి తర్వాత దాడి దళాలకు సంకేతం ఇచ్చారు. వందలాది మంది బ్రిటిష్, భారతీయ సిపాయిలు వేగంగా గోడలోని చీలిక వైపు పరుగెత్తారు.

కోటపై ఉన్న మైసూర్ సైనికులు వెంటనే కాల్పులు ప్రారంభించారు. ఫిరంగులు, తుపాకులు, రాకెట్లు ఒకేసారి పేలడంతో యుద్ధభూమి పొగతో నిండిపోయింది. మొదటి వరుసలో ఉన్న బ్రిటిష్ సైనికుల్లో చాలామంది అక్కడికక్కడే మరణించారు. అయినప్పటికీ వెనుక ఉన్న దళాలు ముందుకు సాగాయి.

కోటలో వీధి పోరాటం

బ్రిటిష్ సైన్యం గోడ దాటి కోటలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత యుద్ధం కొత్త దశలోకి వెళ్లింది. ఇప్పుడు పోరాటం కోట గోడలపై కాదు, కోట లోపలి వీధుల్లో జరిగింది. ప్రతి వీధి, ప్రతి ద్వారం, ప్రతి బురుజు వద్ద మైసూర్ సైనికులు ప్రతిఘటించారు. టిప్పు సుల్తాన్ స్వయంగా గుర్రంపై యుద్ధాన్ని నడిపించాడు. తరువాత గుర్రం గాయపడడంతో ఆయన కాలినడకనే సైనికులతో కలిసి పోరాటం కొనసాగించాడు. ఆయన రాజు కాబట్టి వెనుక ఉండలేదు. సాధారణ సైనికుడిలా ముందువరుసలోనే యుద్ధం చేశాడు.

చివరి అవకాశం

టిప్పు సుల్తాన్‌కు అత్యంత సన్నిహితంగా ఉన్న కొందరు అధికారులు ఒక సూచన చేశారు. “మహారాజా… పరిస్థితి చాలా క్లిష్టంగా ఉంది. మీరు కోటను విడిచి వెళ్లండి. తర్వాత మళ్లీ సైన్యాన్ని సమీకరించి పోరాడవచ్చు.” టిప్పు సుల్తాన్ ఆ సూచనను తిరస్కరించాడు. చరిత్రలో విస్తృతంగా ప్రస్తావించబడినట్లుగా, ఆయన లొంగిపోవడం లేదా పారిపోవడం తన గౌరవానికి విరుద్ధమని భావించాడు.

వాటర్ గేట్ వద్ద చివరి పోరాటం

యుద్ధం కొనసాగుతున్న సమయంలో టిప్పు సుల్తాన్ వాటర్ గేట్ (Water Gate) సమీపానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ పోరాటం అత్యంత తీవ్రంగా సాగింది. ఇరువైపులా సైనికులు అత్యంత సమీప దూరంలో పోరాడుతున్నారు. తుపాకీ కాల్పులు, కత్తి దెబ్బలు, ఈటెల దాడులతో యుద్ధభూమి రక్తసిక్తమైంది. టిప్పు సుల్తాన్ కూడా తన కత్తితో శత్రువులను ఎదుర్కొన్నాడు.

ఈ పోరాటంలో ఆయనకు అనేక గాయాలు అయ్యాయి. చివరకు తుపాకీ గుండ్లు తగలడంతో ఆయన నేలపై కుప్పకూలాడు. ఆయనతో ఉన్న కొందరు సైనికులు చివరి వరకు రక్షించడానికి ప్రయత్నించినా, అప్పటికే బ్రిటిష్ దళాలు ఆ ప్రాంతాన్ని పూర్తిగా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.

టిప్పు సుల్తాన్ మృతదేహం గుర్తింపు

యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత కూడా టిప్పు సుల్తాన్ ఎక్కడ ఉన్నాడో బ్రిటిష్ అధికారులకు తెలియలేదు. సాయంత్రం మృతదేహాలను పరిశీలిస్తుండగా, వాటర్ గేట్ సమీపంలో గాయాలతో పడి ఉన్న ఒక శరీరాన్ని గుర్తించారు. ఆభరణాలు, దుస్తులు, శరీర లక్షణాల ఆధారంగా అది టిప్పు సుల్తాన్ మృతదేహమేనని నిర్ధారించారు. ఈ వార్త క్షణాల్లోనే బ్రిటిష్ శిబిరమంతా వ్యాపించింది. భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలనకు అత్యంత బలమైన ప్రత్యర్థిగా నిలిచిన టిప్పు సుల్తాన్ యుద్ధరంగంలోనే మరణించాడు.

ఒక యుగానికి ముగింపు

టిప్పు సుల్తాన్ మరణంతో శ్రీరంగపట్నం యుద్ధం ముగిసింది. కోటపై బ్రిటిష్ జెండా ఎగిరింది. మైసూర్ రాజ్యం భవిష్యత్తు పూర్తిగా మారిపోయింది. ఆ రోజు ముగిసింది ఒక యుద్ధం మాత్రమే కాదు…

హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ నిర్మించిన స్వతంత్ర, శక్తివంతమైన మైసూర్ సామ్రాజ్యానికి కూడా అదే చివరి రోజు.

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం తరువాత జరిగిన పరిణామాలు – దక్షిణ భారతదేశ రాజకీయాలను మార్చిన నిర్ణయాలు

శ్రీరంగపట్నం కోటపై బ్రిటిష్ సైన్యం విజయం సాధించిన తర్వాత యుద్ధం ముగిసింది. కానీ అసలు మార్పులు అప్పుడే ప్రారంభమయ్యాయి. టిప్పు సుల్తాన్ మరణంతో ఒక రాజు మాత్రమే కాదు, బ్రిటిష్ విస్తరణకు గట్టి ప్రతిఘటనగా నిలిచిన ఒక శక్తివంతమైన రాజ్యం కూడా తన స్వతంత్ర స్వరూపాన్ని కోల్పోయింది. 1799 మే 4న జరిగిన ఈ విజయం తర్వాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తీసుకున్న నిర్ణయాలు దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రను పూర్తిగా మార్చేశాయి.

శ్రీరంగపట్నం బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి వచ్చింది

టిప్పు సుల్తాన్ మరణించిన వెంటనే బ్రిటిష్ అధికారులు శ్రీరంగపట్నం కోటను పూర్తిగా తమ నియంత్రణలోకి తీసుకున్నారు. కోటలోని ఆయుధాగారాలు, ఫిరంగులు, మందుగుండు సామగ్రి, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, రాజభవనాలు అన్నింటినీ స్వాధీనం చేసుకున్నారు. టిప్పు సుల్తాన్ ఖజానాలోని బంగారం, వెండి, నగలు, విలువైన వస్తువులు, ఆయుధాలు, పత్రాలను నమోదు చేసి కంపెనీ ఆధీనంలోకి తీసుకువచ్చారు.

ఆ కాలంలోని కొన్ని బ్రిటిష్ అధికారులు తమ జ్ఞాపకాలలో, కోటలో లభించిన సంపద అపారంగా ఉందని పేర్కొన్నారు. అయితే వివిధ చారిత్రక ఆధారాల్లో సంపద పరిమాణంపై భిన్నమైన వివరాలు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల ఖచ్చితమైన మొత్తాన్ని చెప్పడం కంటే, శ్రీరంగపట్నం రాజభవనం మరియు ఖజానా బ్రిటిష్ చేతికి వెళ్లడం కంపెనీకి ఆర్థికంగా కూడా పెద్ద విజయంగా మారింది అని చెప్పడం సముచితం.

టిప్పు సుల్తాన్ కుటుంబ పరిస్థితి

టిప్పు సుల్తాన్ మరణించిన తరువాత ఆయన కుమారులు, కుటుంబ సభ్యులు బ్రిటిష్ అధికారుల అదుపులోకి వెళ్లారు. వారిని హత్య చేయలేదు. అయితే రాజకీయంగా మళ్లీ శక్తిని కూడగట్టకుండా ఉండేందుకు కఠిన నిఘాలో ఉంచారు.

తరువాత వారిని వెల్లూరు (Vellore) కు తరలించారు. అక్కడ ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణలో నివసించేలా ఏర్పాట్లు చేశారు. వారికి కొన్ని భత్యాలు (పెన్షన్) కూడా మంజూరు చేశారు. అయినప్పటికీ, మైసూర్ రాజ్యంపై వారికి ఎలాంటి రాజకీయ అధికారం ఇవ్వలేదు.

మైసూర్ రాజ్యం విభజన

బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మైసూర్ రాజ్యాన్ని పూర్తిగా తమలో కలుపుకోలేదు. దానికి బదులుగా రాజ్యాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించింది.

1. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి

వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన ప్రాంతాలను కంపెనీ నేరుగా తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది. దీని వల్ల దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రధాన వాణిజ్య, సైనిక మార్గాలపై బ్రిటిష్ నియంత్రణ మరింత బలపడింది.

2. హైదరాబాద్ నిజాంకు

యుద్ధంలో బ్రిటిష్‌కు సహాయం చేసినందుకు నిజాంకు కూడా కొంత భూభాగాన్ని అప్పగించారు.

3. వడేయార్ వంశ పునరుద్ధరణ

మైసూర్ రాజ్యంలో మిగిలిన భాగంలో పాత వడేయార్ (Wadiyar) రాజవంశాన్ని తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. అయితే ఇది పూర్తి స్వతంత్ర రాజ్యం కాదు.

సహాయక సంధి (Subsidiary Alliance) అమలు

వడేయార్ రాజుతో బ్రిటిష్ వారు సహాయక సంధి (Subsidiary Alliance) కుదుర్చుకున్నారు.

దీని ప్రకారం:

1. మైసూర్‌లో బ్రిటిష్ సైన్యం శాశ్వతంగా ఉండాలి.
2. ఆ సైన్య నిర్వహణ ఖర్చును మైసూర్ రాజ్యం భరించాలి.
3. విదేశీ రాజ్యాలతో బ్రిటిష్ అనుమతి లేకుండా ఒప్పందాలు చేయకూడదు.
4. యుద్ధం ప్రకటించే హక్కు కూడా రాజుకు స్వతంత్రంగా ఉండదు.

దీంతో మైసూర్ రాజ్యం పేరు మాత్రమే స్వతంత్ర రాజ్యంగా మిగిలింది. అసలు రాజకీయ, సైనిక ఆధిపత్యం మాత్రం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతుల్లోకి వెళ్లింది.

దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం బలపడింది

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం తరువాత దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌కు సమానంగా పోటీ ఇచ్చే శక్తివంతమైన రాజ్యం దాదాపు లేకుండా పోయింది. హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు బ్రిటిష్ విస్తరణను అడ్డుకున్నారు. వారి మరణంతో ఆ ప్రతిఘటన ముగిసింది. ఇక బ్రిటిష్ దృష్టి మరాఠా సమాఖ్యపై పడింది. తరువాత జరిగిన రెండో, మూడో ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాల ద్వారా భారతదేశంలోని మరిన్ని ప్రాంతాలపై కూడా బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం విస్తరించింది.

చారిత్రక ప్రాముఖ్యత

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం భారత చరిత్రలో ఒక మలుపు.

ఈ యుద్ధం వల్ల:

1. టిప్పు సుల్తాన్ పాలన ముగిసింది.
2. మైసూర్ స్వతంత్ర శక్తిగా బలహీనపడింది.
3. దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం స్థిరపడింది.
4. Subsidiary Alliance విధానం విజయవంతమై, ఇతర భారతీయ రాజ్యాలపై కూడా బ్రిటిష్ ప్రభావం పెరిగింది.
5. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది.

చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, 1799లో శ్రీరంగపట్నం పతనం దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య విస్తరణకు అత్యంత కీలక ఘట్టం.

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం – ఆసక్తికరమైన విషయాలు, Timeline, ముగింపు

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం గురించి చదివేటప్పుడు ఇది కేవలం ఒక యుద్ధంగా మాత్రమే కనిపించవచ్చు. కానీ లోతుగా పరిశీలిస్తే, ఈ యుద్ధంలో జరిగిన అనేక సంఘటనలు భారతదేశ చరిత్రలో శాశ్వత ముద్ర వేశాయి. టిప్పు సుల్తాన్ వ్యక్తిత్వం, బ్రిటిష్ వ్యూహాలు, శ్రీరంగపట్నం ముట్టడి, యుద్ధం తర్వాత జరిగిన రాజకీయ మార్పులు- ఇవన్నీ కలిసి ఈ యుద్ధాన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన యుద్ధాల్లో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి.

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలు

1. 1799 మే 4న టిప్పు సుల్తాన్ యుద్ధరంగంలోనే మరణించాడు. భారతదేశంలో యుద్ధం చేస్తూ మరణించిన ప్రముఖ పాలకుల్లో ఆయన ఒకరు.
2. టిప్పు సుల్తాన్ చివరి వరకు లొంగిపోవడానికి అంగీకరించలేదు. కోటను విడిచి వెళ్లే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, తన సైనికులతో కలిసి పోరాడటానికే ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు.
3. శ్రీరంగపట్నం కోట కావేరి నది మధ్యలో ఉండటంతో, ఆ కాలంలో అది భారతదేశంలోని అత్యంత బలమైన కోటల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.
4. మైసూర్ సైన్యం ఉపయోగించిన ఇనుప గొట్టాలతో తయారైన రాకెట్లు (Mysorean Rockets) బ్రిటిష్ అధికారులను ఆశ్చర్యపరిచాయి. అనంతరం బ్రిటిష్ సైన్యం వాటి నిర్మాణాన్ని అధ్యయనం చేసి, తమ రాకెట్ వ్యవస్థల అభివృద్ధికి ఉపయోగించింది.
5. ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్న ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ తరువాత యూరప్‌లో జరిగిన వాటర్‌లూ యుద్ధం (1815) లో నెపోలియన్ బోనపార్ట్‌ను ఓడించి ప్రపంచ ప్రఖ్యాత సైన్యాధికారిగా ఎదిగాడు.
6. టిప్పు సుల్తాన్ మరణం తర్వాత మైసూర్ రాజ్యం పూర్తిగా అంతరించిపోలేదు. వడేయార్ వంశాన్ని తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టినా, అసలు అధికారం బ్రిటిష్ చేతుల్లోనే ఉండిపోయింది.

Timeline

• 1761 – హైదర్ అలీ మైసూర్‌లో ప్రభావశీల నాయకుడిగా ఎదగడం ప్రారంభమైంది.
• 1767–1769 – మొదటి ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం.
• 1780–1784 – రెండో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం.
• 1782 – హైదర్ అలీ మరణం; టిప్పు సుల్తాన్ పాలకుడయ్యాడు.
• 1790–1792 – మూడో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం.
• 1792 – శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం.
• 1798 – లార్డ్ రిచర్డ్ వెల్లెస్లీ భారతదేశ గవర్నర్ జనరల్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.
• 1799 ఫిబ్రవరి – బ్రిటిష్ సైన్యం మైసూర్‌పై దండయాత్ర ప్రారంభించింది.
• 1799 ఏప్రిల్ 5 – శ్రీరంగపట్నం ముట్టడి ప్రారంభమైంది.
• 1799 మే 4 – బ్రిటిష్ సైన్యం శ్రీరంగపట్నం కోటను స్వాధీనం చేసుకుంది; టిప్పు సుల్తాన్ యుద్ధరంగంలో వీరమరణం పొందాడు.

ముగింపు

నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం భారత చరిత్రలో అత్యంత నిర్ణయాత్మక యుద్ధాల్లో ఒకటి. ఈ యుద్ధంతో మైసూర్ రాజ్యం తన స్వతంత్ర రాజకీయ శక్తిని కోల్పోయింది. టిప్పు సుల్తాన్ మరణంతో దక్షిణ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి గట్టి ప్రతిఘటనగా నిలిచిన ఒక గొప్ప శక్తి అంతమైంది. అయితే టిప్పు సుల్తాన్ వారసత్వం కేవలం ఓటమితో ముగియలేదు. పరిపాలన, సైనిక సంస్కరణలు, ఆధునిక ఆయుధాల వినియోగం, విదేశీ దౌత్య ప్రయత్నాలు వంటి అనేక అంశాల్లో ఆయన ప్రత్యేకమైన ముద్ర వేశారు. అందుకే భారత చరిత్రలో ఆయన పేరు ఇప్పటికీ ప్రముఖ పాలకుల జాబితాలో నిలిచి ఉంది.

మరోవైపు, ఈ యుద్ధం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అపారమైన రాజకీయ, సైనిక ఆధిక్యాన్ని అందించింది. తరువాతి సంవత్సరాల్లో మరాఠా రాజ్యాలపై సాధించిన విజయాలతో కలిసి, భారతదేశంలోని విస్తారమైన ప్రాంతాలపై బ్రిటిష్ నియంత్రణకు ఇది బలమైన పునాదిగా మారింది. అందువల్ల 1799లో జరిగిన నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం కేవలం మైసూర్ చరిత్రనే కాదు, మొత్తం భారతదేశ రాజకీయ భవిష్యత్తును మార్చిన ఒక కీలక మలుపు అని చెప్పడంలో ఎలాంటి అతిశయోక్తి లేదు.

Battle of Wandiwash-1760 వాండివాష్ యుద్ధం- (1760)